Μελίνα Μερκούρη [2]

https://i1.wp.com/www.pyxida.gr/userimages/melina4.jpeg

Το μάθημα που μας έδωσε

Η Μελίνα Μερκούρη ως πολιτική και πολιτισμική περσόνα. Ηταν ένα θερμό, γήινο πρόσωπο με πτητικές ικανότητες που γονιμοποιήθηκαν από τις συναντήσεις με ανθρώπους και με την Ιστορία. Ετσι δεν συμβαίνει κατά κανόνα; Οι εποχές δεν φτιάχνουν τους ήρωες και τους πρωταγωνιστές τους; Στην περίπτωση της Μελίνας, λοιπόν, ποιος μπορεί να αρνηθεί τον καταλυτικό ρόλο που έπαιξε στη ζωή και τη δημόσια διαδρομή της ο αξέχαστος Ζυλ Ντασσέν ή το απεχθές επεισόδιο της απριλιανής δικτατορίας;

Με την απόσταση που εξασφαλίζει ο χρόνος μπορούμε ακόμα να πούμε ότι το πρόσωπο Μελίνα αναδείχτηκε σε περσόνα-πολιτισμικό σύμβολο της μεταπολεμικής Ελλάδας. Πέρα από τυπικούς προσδιορισμούς καταγωγής, πεποιθήσεων ή δημόσιας εικόνας («αστή», «σοσιαλίστρια», «σταρ»), θα μπορούσε να δει κανείς τη Μελίνα ως εκπρόσωπο ενός πνεύματος ή μιας στάσης που θα ονομάζαμε «πατριωτικό κοσμοπολιτισμό».

Πρόκειται για το πνεύμα εκείνο που αναπτύχθηκε σχεδόν νομοτελειακά μετά την ολοσχερή καταστροφή της δεκαετίας του ’40 στους κόλπους μιας μερίδας της ιθύνουσας τάξης, τραυματίστηκε βαρύτατα απ’ τη δικτατορία των συνταγματαρχών, επανήλθε στο προσκήνιο με τη μεταπολίτευση για ν’ αρχίσει να υποχωρεί (τι φαινομενικό παράδοξο!) με την πλήρη ένταξη της χώρας στην τότε ευρωπαϊκή οικονομική κοινότητα, παραχωρώντας τη θέση του άλλοτε στο φοβικό ιδεολόγημα περί «ταυτότητας», άλλοτε στον φαντασιακό παροξυσμό περί «εθνικής ιδιαιτερότητας» και, το συνηθέστερο, στην αφασική βίωση μιας δήθεν δυτικού τύπου «κανονικότητας» -με την ευγενική συνδρομή των κοινοτικών επιδοτήσεων, εννοείται.

Η Μελίνα, ως πολιτικό πρόσωπο και πρωταγωνιστικό στέλεχος του πολιτικού οργανισμού που διαχειρίστηκε την πρώτη φάση της ένταξης στην ΕΟΚ, πρέπει να βίωσε έντονα αυτή την αντίφαση. Ως υπουργός Πολιτισμού συγκεκριμένα, επί μία οκταετία, εκλήθη φαντάζομαι να ισορροπήσει ανάμεσα στην εξωστρεφή κοσμοπολίτικη ιδεολογία της και στην άσκηση πολιτικής με όρους εσωτερικής κατανάλωσης. Αλλ’ αυτό, νομίζω, δεν ίσχυε μόνον για εκείνη. Απ’ αυτή την άποψη, η πιο χαρακτηριστική πρωτοβουλία της εκδηλώνεται με το αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα. Στη χειρονομία αυτή συνοψίζεται υποδειγματικά η διαχείριση αυτής της αντίφασης. Ο σημειολογικός πλούτος αυτής της χειρονομίας (ασχέτως πρακτικού αποτελέσματος και χωρίς να υπολογιστεί το «παράπλευρο όφελος», δηλαδή η δημιουργία του νέου Μουσείου της Ακρόπολης) είναι δεδομένος: απευθυνόμενη στον ισχυρό ξένο-θύτη (τον οποίο μ’ αυτό τον τρόπο κατεβάζει από το βάθρο του) μια «μικρή» χώρα, ως θύμα κλοπής, έχει κάθε λόγο να αισθάνεται περήφανη -ακριβώς επειδή δεν την έκλεψε κάποιος άλλος «μικρός» αλλά ένας «μεγάλος»…

Θα μπορούσε να φανταστεί κανείς δημιουργικότερη μετουσίωση του μοτίβου που λέγεται θυματοποίηση;

Κατά τ’ άλλα, της χρωστάμε πρωτοβουλίες όπως η ίδρυση των ΔΗΠΕΘΕ αλλά και χαρακτηριστικά αμήχανες κινήσεις σε ό,τι αφορά, παραδείγματος χάριν, το πλαίσιο της επαγγελματικής καλλιτεχνικής εκπαίδευσης. Της χρωστάμε την ιδέα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, άσχετα με το πώς αξιοποιήσαμε τον αντίστοιχο τίτλο ως Ελληνες στις δύο ευκαιρίες που είχαμε μετά τον θάνατό της (Θεσσαλονίκη 1997, Πάτρα 2006). Της χρωστάμε την ιδέα, λίγο πριν φύγει απ’ τη ζωή, για την ένταξη της καλλιτεχνικής παιδείας στο χώρο του σχολείου. Πάνω απ’ όλα, της χρωστάμε την άλλη ιδέα -ότι ο πολιτισμός είναι η βαριά βιομηχανία της χώρας.

Πολλοί θα ήταν πρόθυμοι να καταδικάσουν τις ιδέες αυτές εν ονόματι της ατελούς υλοποίησής τους. Ετσι, όμως, δεν συμβαίνει σχεδόν πάντα -η ενσάρκωση των ιδεών δεν συμβαδίζει εξ ορισμού με το στοιχείο της έκπτωσης; Ούτως ή άλλως, οι ανθρώπινες υποθέσεις (και η πολιτική ως θεραπαινίδα τους) δεν υπάγονται σε καθεστώς τελειότητας.

Αν ο όρος για να έχουμε ιδέες είναι το να έχουμε εξασφαλίσει προκαταβολικά την τέλεια εφαρμογή τους, τότε το μόνο που εξασφαλίζουμε μετά βεβαιότητος είναι η ακινησία του τέλματος και ο μαρασμός της δημόσιας ζωής, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις ζωές του καθενός μας. Ε, λοιπόν, το αντίθετο ακριβώς μάθημα οφείλουμε στη Μελίνα Μερκούρη.

  • Του ΒΑΣΙΛΗ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 7 – 01/03/2009

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s