Ρόμπερτ Οπενχάιμερ: Ενας Προμηθέας και η βιογραφία του


https://i1.wp.com/www.gallerym.com/images/work/big/eisenstaedt_alfred_Robert%20Oppenheimer%201947_L.jpg

Είχε επιχειρήσει να δηλητηριάσει έναν καθηγητή του αφήνοντας στο γραφείο του ένα μήλο με κυανιούχο άλας. Οταν άρχισε να διδάσκει, ήταν τέτοιο το μάθημά του που μια φοιτήτριά του (ρωσικής καταγωγής, η Κατσάροβα) έκανε απεργία πείνας επειδή την απέκλεισε από τις παραδόσεις του. Νεαρός φοιτητής εντυπωσίαζε με την απαγγελία ολόκληρων αποσπασμάτων από το ογκώδες «Αναζητώντας τον Χαμένο χρόνο» του Προυστ. Η στάση του απέναντι σε πολλές επιστημονικές ανακοινώσεις συναδέλφων του είχε καθοριστεί από τη φράση του Τζέιμς Τσάντγουικ, του ανθρώπου που ανακάλυψε το νετρόνιο: «Αλλο ένα κακάρισμα. Θα υπάρξει ποτέ κανένα αυγό;».

Την Κυριακή, 29 Ιανουαρίου 1939, ο Λούις Αλβάρεζ, ένας πολλά υποσχόμενος νεαρός φυσικός διάβασε στην San Francisco Chronicle ότι δύο Γερμανοί χημικοί, ο Οτο Χαν και ο Φριτς Στράσμαν είχαν επιτυχώς αποδείξει πως ο πυρήνας του ουρανίου μπορούσε να διασπασθεί σε δύο ή και περισσότερα μέρη. Είχαν πετύχει τη σχάση βομβαρδίζοντας ουράνιο με νετρόνια. Ο Αλβάρεζ έτρεξε μέχρι το Εργαστήριο Ακτινοβολίας για να πει τα νέα. «Αυτό είναι αδύνατον», του είπε ο επικεφαλής. Ο Αλβάρες επέμεινε. Την επομένη τον κάλεσε στο εργαστήριο για να του δείξει πως «και όμως είναι δυνατόν. Κάλεσα τον Ρόμπερτ να έρθει και να δει τους πολύ μικρούς φυσικούς παλμούς των σωματιδίων α στον παλμογράφο μας και τις υψηλές κορυφές των παλμών της σχάσης, είκοσι πέντε φορές μεγαλύτερες. Σε λιγότερο από δεκαπέντε λεπτά δεν συμφώνησε απλώς ότι η αντίδραση ήταν αυθεντική αλλά έκανε και την υπόθεση ότι κατά τη διαδικασία θα έπρεπε να απελευθερώνονται επιπλέον νετρόνια τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη διάσπαση περισσότερων ατόμων ουρανίου και, επομένως, να παραχθεί ενέργεια ή να φτιαχτούν βόμβες. Ηταν εκπληκτικό να βλέπω πόσο γρήγορα λειτουργεί το μυαλό του…»

  • Ρόμπερτ Οπενχάιμερ ή απλώς «Οπι».

Ο πατέρας της ατομικής βόμβας, ο Προμηθέας των ΗΠΑ. Βίωσε την ευγνωμοσύνη των συμπατριωτών του και της χώρας του. Αλλά και τον ρεβανσισμό μιας κοινωνίας τόσο σύνθετης, που ακριβώς γι’ αυτό το λόγο συντρίβει τον πυρήνα της: το άτομο.

Η βιογραφία του τιμήθηκε όπως έπρεπε. Με βραβείο Πούλιτζερ. Και μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά. Για να φωτίσει την προσωπικότητα ενός ιδιόρρυθμου επιστήμονα αλλά και μίας εποχής μέσα στην οποία επιστήμη, φιλοσοφία και πολιτική συνδέθηκαν τόσο πολύ και με τόσο «ανορθόδοξους» τρόπους ώστε πολλοί από τους δρόμους που χαράχθηκαν τότε να βρεθούν στο έλεος της εκδικητικότητας των επιγόνων.

Η ατομική βόμβα, σύμφωνα με τον Ιωνα Σιώτη (δάσκαλος, φυσικός των στοιχειωδών σωματιδίων, πρώην καθηγητής στο Imperial College και πρώην πρόεδρος του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών), έκλεισε μια εποχή που άνοιξε στα 1900 ο μεγάλος Max Planck και οι άλλοι της κβαντομηχανικής. «Ηταν μια εποχή που έθεσε ένα καινούργιο εννοιολογικό πλαίσιο, όχι στενά για τη Φυσική αλλά για τις δυνατότητές μας να το εκφράσουμε με τα γλωσσικά εργαλεία που διαθέτουμε».

Εννοιες σύνθετες, περίπου «Επικούρειες», από μυαλά φωτισμένα όχι μόνο λόγω των μεγάλων εξειδικευμένων εργαστηρίων.

Να, για παράδειγμα ο Οπι, που όταν έμαθε πως οι αγαπημένοι του ποιητές Γέιτς και Ελιοτ είχαν εντρυφήσει στο ινδικό έπος της Μαχαμπχαράτα, βυθίστηκε στην απόλαυση της «αποδέσμευσης από τα γήινα –λένε οι βιογράφοι του– αποζητώντας την πνευματική ηρεμία (…). Από τα αγαπημένα του ένα ποίημα που πραγματεύεται τη γεωγραφία του έρωτα, από τους μηρούς μιας γυμνής γυναίκας έως τα πανύψηλα βουνά των Ιμαλαΐων».

Ο Οπι, παιδί γερμανοεβραίων, μεγάλωσε και εκπαιδεύθηκε στο πλαίσιο της Ηθικής Παιδείας του δρος Αντλερ. Ενας κοσμοπολίτικος εβραϊκός πειραματισμός στο πλαίσιο του Διαφωτισμού, μακριά από συναγωγές και θρησκευτικές αγκυλώσεις. Ο Αντλερ υποστήριζε πως το μέλλον των Εβραίων ήταν στην Αμερική και όχι στην Παλαιστίνη.

Σε μία από τις νεανικές του εξορμήσεις θα γοητευθεί από ένα ιδιαίτερο άνυδρο τοπίο. Από τα υψίπεδα του Νέου Μεξικού. Σ’ αυτά θα ξαναβρεθεί χρόνια μετά, στο πλαίσιο του «Προγράμματος Μανχάταν», της κατασκευής και δοκιμής της ατομικής βόμβας. Αυτός θα το επιλέξει.

Ο νεαρός Οπενχάιμερ ήταν εύθραυστος στο σώμα και στην ψυχή. Ενας φροϋδιστής ψυχίατρος, που τον εξέτασε κατόπιν επιμονής της μητέρας του, διέγνωσε «πρώιμη άνοια» (μια μορφή κατάθλιψης σύμφωνα με τους βιογράφους του).

https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Einstein_oppenheimer.jpg

Albert Einstein και Robert Oppenheimer

Αργότερα θα χρηματοδοτήσει την ταξιαρχία «Αβραάμ Λίνκολν» που πήρε μέρος στον ισπανικό εμφύλιο με τους Δημοκρατικούς. Ηδη ο φάκελός του στο FBI άρχισε να γεμίζει. Οι βιογράφοι του συγκέντρωσαν εκατοντάδες σελίδες από τηλεφωνικές υποκλοπές του FBI για τον Οπι. Πλησιάστηκε και πλησίασε τους κομμουνιστές. Ηταν δύσκολο να μην συμβεί ειδικά στο Μπέρκλεϊ, ειδικά μετά τη σθεναρή άμυνα των Σοβιετικών στον πόλεμο.

Οι βιογράφοι του παραθέτουν πληθώρα νέων στοιχείων για την περίοδο εκείνη. Και κυρίως για την περίοδο με το μεγάλο δίλημμα. Σ’ αυτό ο Οπι απάντησε όπως όλοι: Κι αν τη βόμβα την κατασκευάσουν οι Ναζί;

«Ο φυσικός», θα πει ο Ιων Σιώτης, «είναι θύμα. Οι βαθμοί ελευθερίας του είναι ελάχιστοι. Το ηθικό δίλημμα τεράστιο».

Ενας Ελληνας, κορυφαίος φυσικός κι αυτός, τον γνώρισε από κοντά: Ο Τομ Υψηλάντης. Τον γνώρισε τη δύσκολη περίοδο στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’50, όταν ο Μακαρθισμός ήταν το αμερικανικό αντίδοτο στον Σταλινισμό: «Μανιοκαταθλιπτικός πια», έλεγε ο Υψηλάντης στον Ιωνα Σιώτη. «Διαλυμένος. Τα μπέρδευε. “Εδινε” ανθρώπους και μετά το μετάνιωνε».

Η κατάπτωσή του εξηγείται από τους βιογράφους του. Με τρόπο αξιοθαύμαστο… Η συνέχεια είναι μάλλον γνωστή.

Ωστόσο, ο Ελληνας αναγνώστης θα νιώσει ζήλεια, ή έστω το βάρος της δικής μας φτώχειας: Σ’ αυτή τη χώρα δεν έχουμε βιογραφίες. Εχουμε μόνο αγιογραφίες. Ή όχι;

«Περίπου έτσι είναι», θα απαντήσει ο καθηγητής Ιστορίας Βασίλης Παναγιωτόπουλος. «Εχουμε μεν κάποιες καλές βιογραφίες που όντως είναι συνήθως θετικές. Δεν έχουμε –είναι αλήθεια– ακαδημαϊκές μονογραφίες. Χρειάζεται να ανατρέξουμε σε μία κοινωνιολογική παράμετρο, αυτή της μαρξιστικής απόρριψης της προσωπικότητας ως κινητήρια δύναμη της Ιστορίας. Αυτό δεν έχει να κάνει με το “σωστό”, ή με το “λάθος”. Εχει να κάνει με τον δογματισμό. Δυστυχώς στις “φτωχές” κουλτούρες όπως στη δική μας…»

Η Χριστίνα Κουλούρη (καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου) θα σημειώσει πως «αυτή η έλλειψη επιστημονικών βιογραφιών στην Ελλάδα έρχεται σε αντίθεση με την πληθώρα “αγιογραφιών” και ιδίως με την υπερπληθώρα αυτοβιογραφιών. Και ως ένα βαθμό, οφείλεται στο ότι η αντίληψή μας περί Ιστορίας βασίζεται στην εξιδανίκευση. Η ελληνική ιστοριογραφική σχολή (και όχι μόνο, σας θυμίζω και τη Γαλλική των Annales) έχει δώσει έμφαση στις δομές και έχει υποβαθμίσει την έννοια της προσωπικότητας. Ωστόσο, σήμερα υπάρχει μία “διόρθωση” για τη σημασία και τον ρόλο των προσωπικοτήτων στην Ιστορία. Αλλά με διαφορετικά μεθοδολογικά εργαλεία ώστε να φωτιστεί ο ρόλος τους στην ιστορία και όχι για να στιγματιστούν ή για να δικαιωθούν».

Αυτό ακριβώς επιχείρησαν –και πέτυχαν– οι βιογράφοι του «Οπι». Ενέταξαν τη σπουδαιότητά του σε μία εποχή γεμάτη ανακατατάξεις και διλήμματα. Και μας θύμισαν πως ο Προμηθέας εκτός από τη φωτιά έφερε στη Γη και την τιμωρία από τους «Θεούς». Χρειάστηκαν χρόνια για να απεγκλωβιστούμε από αυτούς. Χάρη σε ανθρώπους σαν τον Οπι..

Ιnfo

-Kai Bird, Martin J. Sherwin «Ο θρίαμβος και η τραγωδία του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ», Αθήνα 2009, εκδ. Τραυλός (700 σελίδες ιστορίας και άλλες 200 με πηγές και αναφορές. Επιτρέψτε μου: Συγκλονιστική βιογραφία).

-Γκεόργκ Ιγκερς «Η Ιστοριογραφία στον 20ό αιώνα», Αθήνα 1999, εκδ. Νεφέλη

  • Tου Τακη Καμπυλη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 15/02/2009

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s