Τσβετάν Τόντοροφ. Ο πλούτος της διαφοράς

ΜΑΞ ΕΡΝΣΤ, «Η ΕΥΡΩΠΗ ΜΕΤΑ ΤΗ ΒΡΟΧΗ», 1933

Ο Τσβετάν Τόντοροφ έδωσε στο ιταλικό περιοδικό «Reset» τη συνέντευξη που ακολουθεί:

– Τσβετάν Τόντοροφ, μας έχετε χαρίσει σαγηνευτικούς στοχασμούς για τις ευρωπαϊκές αξίες. Είναι όμως δυνατόν να μιλάμε για «ευρωπαϊκή ταυτότητα»; Και ποιες είναι κατά τη γνώμη σας οι κύριες αξίες της Ευρώπης;

«Οχι, δεν πιστεύω ότι είναι σωστό να συντάξω έναν κατάλογο των αξιών της Ευρώπης. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα είναι μια ταυτότητα ανοιχτή, διαρκώς μεταβαλλόμενη και έτοιμη να ενσωματώσει και να εμπλουτιστεί με νέα στοιχεία. Ταυτόχρονα όμως είναι και μια ταυτότητα διόλου αυθαίρετη. Με αυτό θέλω να πω ότι η Ευρώπη συνέλαβε την ιδέα ενός ειδικού “καθεστώτος για τις διαφορές”. Και αυτή είναι ακριβώς η ιδιαιτερότητα της γηραιάς ηπείρου σε σχέση με άλλους πολιτισμούς και σύνθετες οντότητες, όπως η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ή ακόμα και η Ρωσία, όπου διατηρείται μια ορισμένη τάση να ομογενοποιούνται ακόμη και αρκετά ετερογενείς κοινωνίες κάτω από μιαν ίδια ομπρέλα αξιών και μια μοναδική κεντρική οργάνωση.

»Η ιδιαιτερότητα της Ευρώπης και ιδιαίτερα της Ευρωπαϊκής Ενωσης έγκειται στην προστασία της διαφορετικότητας των μελών της και ταυτόχρονα στην αναγνώριση ενός ιδιαίτερου καθεστώτος γι’ αυτά τα ίδια μέλη. Πράγμα που μεταφράζεται κυρίως με το χρέος της ανεκτικότητας (όχι πλέον πόλεμοι μεταξύ τους) και γενικότερα με μια ζύμωση ιδεών και γνωμών που διαπλάθονται από την κριτική και την αναμέτρηση με την άποψη των γειτόνων μας. Τέλος, ένας από τους στόχους μας είναι η υλοποίηση του κρατικού μοντέλου που ο Ζαν-Ζακ Ρουσό περιέγραφε και όριζε ως “γενική βούληση”. Και η γενική βούληση -δηλαδή η βούληση ολόκληρης της κοινότητας και στην περίπτωσή μας της ηπείρου- δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αντανακλάται σε μιαν ολική, ομοιογενή και ομοιόμορφη συμφωνία μεταξύ όλων των μελών. Συγκεκριμενοποιείται αντίθετα με μια βεντάλια αξιών που συνυπολογίζει ακόμη και τις πιο μικρές διαφορές. Αυτό το ιδιαίτερο “καθεστώς της διαφοράς”, αυτή η πολλαπλότητα μέσα στην ενότητα πρέπει να αποτελεί το πιο σημαντικό γνώρισμα της Ευρώπης. Κατά τη γνώμη μου, επομένως, η Ευρώπη δεν πρέπει να ταυτίζεται με ένα ειδικό ουσιαστικό περιεχόμενο, αλλά με ένα μοντέλο, με μια φόρμουλα χάρη στην οποία μεταβαλλόμενα και ασύμφωνα περιεχόμενα μπορούν να συνυπάρχουν».

– Θα έρθει κάποτε η μέρα κατά την οποία θα οριζόμαστε «Ευρωπαίοι» αντί να αποκαλούμαστε Γάλλοι, Ιταλοί κ.ο.κ.;

«Δεν θα ήμουν τόσο βέβαιος. Βλέπετε, εκεί όπου είμαστε θεματοφύλακες των δικαιωμάτων του πολίτη, ή ταυτιζόμαστε με ένα φάσμα αξιών, να που υπεισέρχονται μορφές πρόσδεσης σε μικρότερη κλίμακα. Μια από αυτές είναι καθαρά πολιτισμική. Αλλά η κουλτούρα συνδέεται βαθιά με τη γλώσσα και δεν πιστεύω ότι θα φτάσουμε ποτέ να μιλάμε τα “ευρωπαϊκά”. Θα συνεχίσουμε να μιλάμε γερμανικά, ισπανικά, γαλλικά, ιταλικά, αγγλικά κ.ο.κ. Ακριβώς έτσι όμως οι πιο σημαντικές στιγμές της καθημερινής μας ζωής μπολιάζονται στην πολιτισμική μας ταυτότητα. Η οποία ορισμένες φορές ριζώνει σε πραγματικότητες πολύ πιο μικρές, περιφερειακές ή τοπικές. Υπάρχουν ορισμένοι που αισθάνονται “Καταλανοί”, “Σικελοί”, κ.ο.κ. Δεν βλέπω για ποιο λόγο θα έπρεπε να τα εξαλείψουμε όλα αυτά. Σήμερα, μια χώρα είναι ουσιαστικά ένας χώρος αλληλεγγύης μάλλον παρά κοινών αξιών. Ολα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης συμμερίζονται τις ίδιες ηθικές και πολιτικές αξίες -αναφέρομαι στις πιο σημαντικές- αλλά όχι τον ίδιο χώρο αλληλεγγύης.

»Η κοινωνική πρόνοια λ.χ. εγγυάται μιαν ορισμένη προστασία στους πολίτες στο επίπεδο της υγείας, των συντάξεων και της εκπαίδευσης και συνδέεται με την καθεμία ξεχωριστή κρατική οντότητα. Δεν βλέπω επομένως το γιατί το κράτος θα έπρεπε να χαθεί. Ούτε και είμαι πεισμένος ότι ένα σύστημα κοινωνικής πρόνοιας, που θα καλύπτει ολόκληρη την Ευρώπη, μπορεί να προσφέρει καλύτερα αποτελέσματα σε σχέση με τα συστήματα που έχουν υιοθετηθεί στη Γαλλία, την Ιταλία ή τη Γερμανία.

– Εσείς ωστόσο δεν ονειρεύεστε ένα «ευρωπαϊκό ομοσπονδιακό κράτος».

«Είναι μια δυνατότητα που δεν αποκλείω. Εύχομαι ιδιαίτερα μια μεγαλύτερη οικονομική ολοκλήρωση στο φως της αναγκαιότητας προστασίας από τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης. Και μόνον ο ευρωπαϊκός χώρος, και όχι τα επιμέρους εθνικά κράτη, μπορεί να εγγυηθεί αυτή την προστασία».

– Υπάρχουν κατά τη γνώμη σας ισχυρές διαφορές ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ταυτότητα και την αμερικανική; Ή το χάσμα μπορεί να καλυφθεί, για παράδειγμα, από τη νίκη του Μπαράκ Ομπάμα στις προεδρικές εκλογές;

«Νομίζω ότι το πρόγραμμα και η προσωπικότητα του Ομπάμα μπορούν αναμφίβολα να κερδίσουν από τους Ευρωπαίους μεγαλύτερες συναινέσεις σε σχέση με τον Μπους. Η νίκη του ωστόσο δεν θα επιφέρει δομικές τροποποιήσεις στις σχέσεις μεταξύ Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών. Ναι, οι Ευρωπαίοι θα παραμείνουν σύμμαχοι των Αμερικανών. Το να είναι κανείς “σύμμαχος” ωστόσο δεν σημαίνει να συμμερίζεται πάντοτε και παντού τις ίδιες απόψεις, και ξέρετε γιατί; Γιατί οι ΗΠΑ είναι ένα κράτος-έθνος.

»Ενα μοναδικό κράτος δηλαδή, το οποίο διαθέτει μια κυβέρνηση, ένα κοινοβούλιο, μια γλώσσα κ.ο.κ. και το οποίο εξαιτίας της εξαιρετικής σημασίας του ως στρατιωτικής, βιομηχανικής και οικονομικής δύναμης παίζει αναπόφευκτα ένα στρατηγικό ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο. Εντελώς διαφορετική είναι η ιστορία της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Εδώ ανακαλύπτουμε την ικανότητα 30 σχεδόν κρατών να συναντιούνται και να μαθαίνουν να συμβιώνουν χωρίς το ένα να προσπαθεί να επιβληθεί στο άλλο. Εξάλλου, διαφορετικά από τον “Νέο Κόσμο”, η ευρωπαϊκή ήπειρος κατοικείται εδώ και πολλούς αιώνες από πληθυσμούς ριζωμένους στα εδάφη τους και με μια βαθιά επίγνωση του παρελθόντος τους και των παραδόσεών τους (…)».

  • Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 7 – 08/02/2009

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s