Μελίνα Μερκούρη [5]

Η Μελίνα που δεν γνωρίσαμε

Πρόκειται για τρεις νέες ηθοποιούς, ταλαντούχες, δοκιμασμένες σε ρόλους και σε δύσκολα έργα. Καμιά τους δεν έχει δει την Μερκούρη στο θέατρο, ήταν πολύ μικρές όταν εκείνη σφράγιζε ρόλους του Ευριπίδη ή του Τενεσί Ουίλιαμς στην Επίδαυρο ή στο Θέατρο Τέχνης. Κι όμως, η Στεφανία Γουλιώτη, η Κόρα Καρβούνη κι η Ελενα Μαυρίδου είναι πολύ γοητευμένες απ’ αυτήν τη γυναίκα. Απ’ την ηθοποιό, την πολιτικό, την αγωνίστρια. Και, 15 χρόνια μετά τον θάνατό της, μιλούν γι’ αυτήν

ΕΛΕΝΑ ΜΑΥΡΙΔΟΥ: «Ξεχωρίζω την πίστη της»

«Πώς να απομονώσεις το κριτήριο της υποκριτικής; Δεν είναι το κυρίαρχο σε μια τέτοια προσωπικότητα. Δυστυχώς, δεν την έχω δει στο θέατρο. Στην οθόνη, πάντως, ακτινοβολούσε. Απενοχοποιημένη, ελεύθερη κι αληθινή. Το κεντράρισμά της σου έδινε την εντύπωση ότι δεν προσποιείται.

Χρησιμοποιούσε τη γοητεία της ως φυσικό εργαλείο. Η πιο χαρακτηριστική ταινία της είναι η “Στέλλα”. Η Μελίνα είχε αντιθέσεις που δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό μείγμα: αέρινη και τσαμπουκαλού, ζωντάνια και φινέτσα μαζί με λαϊκότητα.

Αυτό που μένει στο μυαλό μου είναι ο τρόπος που πάλευε, η θέρμη και το πάθος της. Την περίοδο της χούντας, τα ΔΗΠΕΘΕ, τα Μάρμαρα του Παρθενώνα και ο αγώνας της να επιστραφούν. Η στάση της λειτουργεί ως ισχυρό πρότυπο συλλογικής αντίληψης σ’ όλους όσοι ασχολούνται με τις τέχνες και τον πολιτισμό. Μας μαθαίνει ότι πρέπει να βλέπουμε σφαιρικά αυτό το χώρο ξεκινώντας απ’ την εκπαίδευση.

Η Μελίνα είχε πίστη. Εγώ αυτό ξεχωρίζω, αυτό ζηλεύω πάνω της. Είναι εκείνο ακριβώς το στοιχείο που έδινε νόημα σε οτιδήποτε καταπιανόταν.

Υπήρξε περσόνα μεγάλου εκτοπίσματος σε πολλούς τομείς: στην πολιτική, τα εθνικά θέματα, τον κινηματογράφο, τη ζωή της. Εμπαινε σ’ ένα χώρο και τον γέμιζε με ενέργεια. Σαγήνευε. Πάνω της δεν καθρεφτιζόταν μόνον η λάμψη της σταρ, αλλά και η αγάπη της για τη ζωή. Είχε ιδέες, έπαιρνε πρωτοβουλίες, έστηνε θεσμούς όπως τα ΔΗΠΕΘΕ ή την Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης. Νομίζω ότι αν προλάβαινε θα έβαζε το θέατρο και στο σχολεία.

Θυμάμαι την αντίδρασή της όταν, μπροστά στην κάμερα της τηλεόρασης, πληροφορήθηκε τον θάνατο του Αντώνη Τρίτση. Αυτή η εικόνα έχει χαραχτεί στη μνήμη μου. Ισως επειδή οι πολιτικοί μας έχουν συνηθίσει σε αντιδράσεις ξύλινες, επιτηδευμένες, η τόσο φυσική της στάση – στάση ενός κανονικού ανθρώπου- με είχε εντυπωσιάσει. Δεν ξέρω σε πόσα χρόνια θα γεννηθεί μια καινούρια Μελίνα.

Οπως και να ‘χει, η Ιστορία γράφεται πάντα πολλά χρόνια αργότερα. Πάντως ναι, θα ήθελα, αν μπορούσα να χρησιμοποιήσω τη μηχανή του χρόνου να πήγαινα πίσω και να έβλεπα -ανάμεσα στα πολλά που θα διάλεγα- τη Μελίνα πάνω στη σκηνή».

---

ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΓΟΥΛΙΩΤΗ: «Ακόμα με στοιχειώνεις»

«Στις 6 Μαρτίου 1994 ανακοινώνεται ότι πέθανε η Μελίνα Μερκούρη: “Αύριο ημέρα εθνικού πένθους”… Είμαι τότε δεκατεσσάρων χρονών. “Τέλεια!”, φωνάζει ο μικρός αδερφός μου ρωτώντας: “ποια ήταν αυτή μαμά;” Μια συμμαθήτρια, πιο ενημερωμένη και ευαίσθητη λέει: “Μα πώς γίνεται; Δεν πεθαίνει ό,τι είναι Αθάνατο…” Γιατί τότε πιστεύαμε ακόμα στην αθανασία… Την άλλη μέρα καταιγισμός πληροφοριών: “Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΔΑ ΘΕΑ”, “Η ΜΕΛΙΝΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ”, “Η ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΗ ΙΕΡΕΙΑ”, “Η ΕΛΛΑΔΑ ΦΤΩΧΟΤΕΡΗ”. Ολα αυτά τα έβρισκα υπερβολικά. Κι όμως σιγά σιγά η Μελίνα μπήκε στη ζωή μου, δεν άργησε να γίνει το είδωλό μου, το “φως” μου.

Γιατί, όμως, αυτή; Τόσες οι καλές ηθοποιοί… Γιατί αυτή; Γιατί να τη θαυμάζω τόσο; Γιατί να κοιμάμαι με τα τραγούδια της; Γιατί να συγκινούμαι με τη φωνή της; Γιατί να ζητάω απεγνωσμένα από τους γονείς μου να με πάνε να δω το σπίτι της; Γιατί να κλαίω που δεν τη γνώρισα; Γιατί να θέλω να γίνω κομμάτι της; Μάλλον γιατί η Μελίνα έλυνε το μυστήριο μέσα μου. Γιατί οι έννοιες που τόσο θαύμαζα μέχρι τότε, όπως πίστη, ελευθερία, αγώνας, δύναμη, πατρίδα, γοητεία, ομορφιά, γενναιοδωρία, αλήθεια, γίνονταν ξαφνικά στο πρόσωπό της απτές, έπαιρναν σάρκα και οστά. Αρα ναι! Είναι δυνατόν! Μπορεί κάποιος να τη ρουφήξει τη ζωή και ο Ανθρωπος να της φερθεί σαν όμοιός της, να λύσει το μυστήριό της…

“Η ευχή και η κατάρα να είσαι Ελληνας”, επαναλάμβανε… Μέσα από την ιστορία της έμαθα την Ελλάδα, βρήκα τη θέση μου σ’ αυτή. Τη θυμάμαι να προτρέπει: “Ο καθένας μάχεται με τα μέσα που έχει κι εγώ μάχομαι με τη φωνή μου”. Οχι Μελίνα… Μάχεσαι με την ψυχή σου. Και το πιο συγκλονιστικό; Μάχεσαι ακόμα… “Να με θυμάσαι και να μ’ αγαπάς” -15 χρόνια κι ακόμα με στοιχειώνεις…».

---

ΚΟΡΑ ΚΑΡΒΟΥΝΗ: «Θα έκλεβα τον ερωτισμό της»

«Αυτό που θαύμαζα περισσότερο στη Μελίνα, πέρα από το ταλέντο, το δυναμισμό και τον τόσο ξεχωριστό χαρακτήρα της, ήταν ο τρόπος που αγαπούσε την πατρίδα της. Ηταν μια γυναίκα που δεν ασχολήθηκε απλώς με το θέατρο. Εζησε με πάθος μια αξιοζήλευτη ζωή. Χαρισματική, δυνατή, ήξερε ν’ αγωνίζεται για όλα όσα κυνηγούσε μ’ ένα μοναδικό τρόπο.

Δεν έμεινε στα πλαίσια της τέχνης. Η προσωπικότητά της έβγαινε στους ρόλους που έπαιζε. Αλλωστε, ο ηθοποιός είναι και η προσωπικότητά του. Δεν την έχω δει στο θέατρο. Οταν πέθανε, ήμουν δεκατριών χρονών. Αλλά τη φέρνω στο μυαλό μου απ’ το σινεμά. Τις ερμηνείες της σε ταινίες όπως “Ποτέ την Κυριακή”, “Τοπ Καπί”, “Φαίδρα”. Είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις ηθοποιό και προσωπικότητα.

Ο,τι θυμάμαι απ’ τη Μελίνα ως ηθοποιό προκύπτει μέσα απ’ τις ταινίες της. Μια ασυνήθιστη εμφάνιση: ψηλόλιγνη, με κοντά μαλιά στη “Στέλλα”, ντύσιμο και φέρσιμο πρωτοποριακό για την Ελλάδα εκείνης της εποχής. Αδρό παίξιμο και τόσο γοητευτική.

Τι θα έκλεβα απ’ αυτήν; Τον ερωτισμό της. Ενα στοιχείο που υπήρχε διάχυτο στο βλέμμα, την κίνηση, τη φωνή της. Με μάγευε η προσωπικότητά της. Είχε τον καταπληκτικό τρόπο να συνδυάζει αντιφατικά μεταξύ τους χαρακτηριστικά κι αυτό την έκανε τόσο ιδιαίτερη. Κομψή, περήφανη κι άλλοτε επίτηδες λαϊκή με την μπάσα φωνή της, κοντινή στον καθένα.

Οταν πέθανε, όλα τα παιδιά στο σχολείο είχαμε πάθει σοκ. Ως πρόεδρος της τάξης μου είχα μάλιστα συντονίσει ένα είδος μνημονίου. Φτιάξαμε ένα τεράστιο ταμπλό με αφίσες και φωτογραφίες της. Και ποιος θαυμάζει τη Μελίνα; Η ιστορία της είχε και έχει ακόμα τεράστια επίδραση. Πιστεύω ότι εξακολουθεί να εμπνέει τους νέους»

---

• Ελληνική φλόγα με διεθνές πρόσωπο
• Του ΛΑΚΗ ΛΑΖΟΠΟΥΛΟΥ

Η Μελίνα απελευθέρωσε την κίνηση των γυναικών στην Ελλάδα. Ηρθε σε μια εποχή που οι Ελληνίδες προσπαθούσαν να ξεφύγουν από το μεταπολεμικό συντηρητισμό, αλλά δεν είχαν βρει ακόμα το πρότυπο που θα τις εκπροσωπούσε. Σταυρώνοντας με θάρρος το πόδι και κρατώντας άνετα το τσιγάρο της, ήταν η πρώτη που σήκωσε κεφάλι για λογαριασμό τους.

Φυσικά, το λαϊκό τραγούδι είχε ήδη αναδείξει κι άλλες ανεξάρτητες γυναίκες. Αλλά η Μελίνα έφερνε έναν αέρα από το εξωτερικό. Ηταν μέλος της αστικής τάξης, είχε συνομιλήσει με διασημότητες και είχε αγκαλιάσει με το φουστάνι της ό,τι μας ταίριαζε. Εκανε πατέντα της ό,τι καλό της διανόησης μπορούσε να αφορά τον απλό κόσμο. Γι’ αυτό αγαπήθηκε τόσο από τις γυναίκες, γι’ αυτό μπόρεσε να σταθεί τόσον καιρό ως υπουργός Πολιτισμού και να ‘χει ένα όραμα δικό της.

Διότι, αντίθετα απ’ ό,τι γίνεται σήμερα, που οι πολιτικοί αποκτούν «στόχους» ανάλογα με τα συμφέροντά τους, κανείς δεν υπέβαλε στη Μελίνα το όραμα της διεκδίκησης των Μαρμάρων του Παρθενώνα. Και κανείς δεν της έδωσε την ιδέα της στήριξης του πολιτισμού στα σχολεία – ένα πρόγραμμα που οφείλουμε σήμερα να θυμηθούμε.

Τραγουδούσε -μάλλον ερμήνευε- καταπληκτικά. Εχω ακούσει το «Αγάπη που ‘γινες δίκοπο μαχαίρι» από τις καλύτερες τραγουδίστριες. Από τη Μελίνα το θυμάμαι. Μα, ιδιαίτερα στο σινεμά, καμιά Ελληνίδα δεν είχε τόσο μεγάλη επιτυχία σ’ όλο τον κόσμο, όσο εκείνη. Οταν τη βλέπω στο πανί, τη σκέφτομαι σαν ένα μεγάλο πουλί σ’ ένα δωμάτιο. Τα χέρια της μοιάζουν με φτερά που σ’ αγκαλιάζουν. Δεν περπατά, μοιάζει να αιωρείται στο πλατό, να βγαίνει από την οθόνη και να σε παίρνει μαζί της. Περπατάει στο λιμάνι και νομίζεις ότι σε τραβάει απ’ το χέρι. Η κατατομή της δεν είναι χαρακτηριστικά ελληνική. Η κίνησή της όμως συνδυάζει την κοσμοπολίτικη κομψότητα με την περηφάνια του Ζορμπά.

Κάθε φορά που γίνεται κουβέντα για μεγάλους ηθοποιούς, δίνεται και μια διαφορετική απάντηση. Πιστεύω πως μεγάλος ηθοποιός είναι αυτός που συγκινεί τα πλήθη, ακόμα κι όταν δεν υπάρχει πια. Τι άλλο, άραγε, μπορεί να κάνει έναν ηθοποιό σπουδαίο; Να μαζεύονται δέκα ειδικοί σ’ ένα δωμάτιο και να τον παινεύουν, δίχως να τον ξέρει κανείς άλλος; Ασφαλώς κάτι είναι κι αυτό, αλλά όχι πιο σημαντικό από το να συγκινείς τους πάντες. Και η Μελίνα εξακολουθεί να μας συγκινεί. Αφοσιώθηκε στην τέχνη της, αφοσιώθηκε όμως και στην κοινωνία -μέσ’ από αυτήν ήθελε ν’ αγαπά και ν’ αγαπιέται.

Δεν υπάρχουν πια τόσο λαμπερά πρόσωπα με τόσο βαθιά ουσία. Κυριαρχεί το ψεύτικο, το φο. Η Μελίνα αφιέρωνε χρόνο δίπλα σε ανθρώπους που έχουν μυαλό. Ηξερε ότι από αυτούς θα πάρει. Και το δικό τους μυαλό το μετέφραζε σε καθημερινή δημοκρατία. Ηταν μια ελληνική φλόγα με διεθνές πρόσωπο. Γι’ αυτό και τη θυμόμαστε. Γιατί μας έχει κάψει. Τόσο δροσερά…

• Επιμέλεια: ΕΦΗ ΜΑΡΙΝΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 7 – 01/03/2009