«Πάνω από δύο χρόνια θα διαρκέσει η ύφεση»

Δρ ΡΟΥΜΠΙΝΙ Ο ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΟΣ ΚΑΙ «Δρ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ», ΕΠΕΙΔΗ ΠΡΟΕΒΛΕΨΕ ΤΟ «ΚΡΑΧ», ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΜΕΤΡΑ

Του ΝΙΚΟΥ ΚΑΤΖΗΛΑΚΗ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 31/10/2008

Προέβλεψε με ακρίβεια τη σημερινή κρίση του καπιταλιστικού συστήματος, σε περίοδο φαινομενικής ευημερίας. Είχε μιλήσει για «μια φούσκα ακινήτων, συνοδευόμενη από αύξηση των τιμών του πετρελαίου, μεγάλη μείωση της καταναλωτικής εμπιστοσύνης, μια βαθιά ύφεση και ένα ανατριχιαστικό μπλοκάρισμα του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, καταστρέφοντας επενδυτικές τράπεζες και μεγάλα οικονομικά ιδρύματα». Η πρόβλεψη καταγράφτηκε την 7η Σεπτεμβρίου 2006.

«Η οικονομική πίεση θα συνεχιστεί τους επόμενους μήνες. Εχουμε αποφύγει απλώς την ολοκληρωτική κατάρρευση του συστήματος για τώρα, αλλά η κατάσταση είναι ακόμη πάρα πολύ δύσκολη στις ΗΠΑ και την Ε.Ε.» λέει ο Δρ Νούριελ Ρουμπίνι

Ο Δρ Νούριελ Ρουμπίνι, ή Dr. Doom (Δρ Καταστροφή) -προσωνύμιο που απέκτησε έκτοτε- βλέποντας τις προβλέψεις του να επαληθεύονται, απέκτησε φήμη που λίγοι οικονομολόγοι απολαμβάνουν, εξελισσόμενος σε έναν εκ των πλέον σημαινόντων επιστημόνων της ειδικότητάς του στις μέρες μας. Σήμερα, σχολιάζοντας τις κινήσεις Μπους για την αντιμετώπιση της κρίσης, μέσω εθνικοποιήσεων οικονομικών ιδρυμάτων, κάνει λόγο για «Ηνωμένες Σοσιαλιστικές Πολιτείες της Αμερικής» και για «εφεύρεση του σοσιαλισμού των πλουσίων». Και σε τηλεφωνική συνομιλία του με την «Ε», ο καθηγητής του πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, παρά το ότι δηλώνει ότι η επερχόμενη οικονομική ύφεση δεν θα έχει τη σφοδρότητα αυτής της δεκαετίας του ‘30, μας λέει ότι «οι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες θα είναι σοβαρότατες».

• Κύριε Ρουμπίνι, θεωρείστε ο μοναδικός «αγγελιαφόρος» της σημερινής κρίσης, κάτι που θέτει τις προβλέψεις σας για την εφ’ εξής περίοδο στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος…

«Προβλέπω ότι ο κίνδυνος μιας συστημικής και οικονομικής κατάρρευσης έχει κάπως μειωθεί λόγω των ριζοσπαστικών μέτρων που πάρθηκαν. Το δυσάρεστο είναι ότι σε Αμερική και Ευρώπη εισερχόμαστε σε περίοδο επίπονης, σοβαρότατης οικονομικής ύφεσης, όπου τα μακροοικονομικά νέα και οι ειδήσεις για τα κέρδη των μεγάλων εταιρειών θα είναι πολύ αρνητικά, αυξάνοντας την πίεση στα χρηματιστήρια, προκαλώντας ουσιαστικά προβλήματα στις αγορές. Πιθανόν να υπάρξει πρόβλημα με κεφάλαια ιδιωτικών επενδύσεων, ή με μερικές αναπτυσσόμενες οικονομίες, οι οποίες μπαίνουν σε βαθιά κρίση. Η οικονομική πίεση θα συνεχιστεί τους επόμενους μήνες, οπότε βρισκόμαστε ακόμη για τα καλά μέσα στο τούνελ, με το φως στο βάθος του να μη γίνεται ορατό στο άμεσο μέλλον. Εχουμε αποφύγει απλώς την ολοκληρωτική κατάρρευση του συστήματος για τώρα, αλλά η κατάσταση είναι ακόμη πάρα πολύ δύσκολη στις ΗΠΑ και την Ε.Ε., και αυτό σύντομα θα μεταφερθεί και στις αναδυόμενες αγορές».

• Εχετε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν μια οικονομική καρδιακή ανακοπή. Θα λέγατε ότι το ενδεχόμενο μιας ύφεσης όμοιας με αυτής του ‘30 είναι πιθανή;

«Οχι σε αυτόν τον βαθμό. Η κρίση είναι η χειρότερη που έχουμε δει από τη δεκαετία του ‘30, αλλά οι συνέπειες στην πραγματική οικονομία δεν θα είναι τόσο σοβαρές, όμως η ύφεση -στην περίπτωση των ΗΠΑ- θα διαρκέσει τουλάχιστον δύο χρόνια, οπότε οι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες θα είναι σοβαρότατες».

«Αδυναμίες» και «απώλειες»

• Βλέπετε η περίπτωση της οικονομικής κατάρρευσης της Ισλανδίας να επαναλαμβάνεται σε άλλες χώρες;

«Υπάρχει ένας αριθμός χωρών με σημαντικές εσωτερικές και εξωτερικές αδυναμίες. Κάποιες από αυτές θα χρειαστούν ειδικά προγράμματα του ΔΝΤ για να αποφύγουν σφοδρές οικονομικές κρίσεις, όπως το Πακιστάν.

Και όπως στην Ισλανδία, κάποια οικονομικά ιδρύματα στις χώρες αυτές είναι αδύνατον να σωθούν, διότι είναι πολύ μεγάλα για τα δεδομένα των συγκεκριμένων κρατών, δεδομένου ότι οι κυβερνήσεις τους είναι αδύναμες έχοντας περιορισμένους οικονομικούς πόρους».

Ακατάλληλος ο Μαρξ…

• Πολλοί λένε ότι η μαρξιστική θεωρία επανέρχεται δριμύτερη λόγω της κρίσης και της αναζήτησης λύσεων για το μέλλον. Τι πιστεύετε;

«Δεν είμαι σίγουρος για το εάν η μαρξιστική θεωρία είναι κατάλληλη για να αναλύσει την παρούσα κρίση. Πιστεύω ότι αυτή είναι μια κρίση που προκλήθηκε λόγω έλλειψης επίβλεψης και ρύθμισης, που είναι απαραίτητες για όλες τις οικονομίες που λειτουργούν σωστά. Πιστεύω ότι οι οικονομίες της αγοράς μπορούν να είναι λειτουργικές και ότι το οικονομικό μας σύστημα δουλεύει σωστά, εάν υπάρχουν οι ανωτέρω προυποθέσεις και αποφεύγονται οι ακρότητες».

• Γνωρίζουμε τι μέτρα έχουν παρθεί για τη βιωσιμότητα των τραπεζών και των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Τι μέτρα πρέπει να παρθούν και προς όφελος του πολύ κόσμου που ίσως χτυπηθεί από την κρίση;

«Οι κυβερνήσεις έπρεπε να στηρίξουν το οικονομικό σύστημα, αλλιώς οι παράπλευρες απώλειες στην πραγματική οικονομία από την οικονομική κατάρρευση θα ήταν τραγικές. Αλλά σήμερα, σε συνθήκες ύφεσης, είναι ανάγκη στις ΗΠΑ, στην Κίνα και εν μέρει σε ορισμένες ακόμη χώρες οι οποίες διαθέτουν οικονομικούς πόρους να παράσχουν -όπου είναι απαραίτητο και εφικτό- πολιτικές που θα δίνουν κίνητρα για αύξηση της συνολικής ζήτησης σε περιόδους όπου η κατανάλωση και οι πραγματικές επενδύσεις μειώνονται. Αλλά αυτό εξαρτάται από την οικονομική κατάσταση κάθε χώρας. Κάποιες έχουν αυτή τη δυνατότητα, κάποιες άλλες με οικονομικό πρόβλημα, πιθανόν όχι».

• Μια τέτοια κατάσταση όπως η σημερινή φέρνει κατά νου παρελθούσες παρόμοιες συγκυρίες τις οποίες ακολούθησαν μεγάλες συρράξεις…

«Πιστεύω ότι ο βαθμός εμπορικής και οικονομικής ενοποίησης μεταξύ ΗΠΑ, Ε.Ε., Κίνας, Ινδίας κ.ά. είναι τέτοιος που είναι προς το συμφέρον όλων να λύνονται τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα με έναν εποικοδομητικό τρόπο. Δεν νομίζω ότι θα πάμε σε πόλεμο, αλλά ότι υπάρχει ακόμη χώρος για οικονομική συνεργασία παγκοσμίως. Φυσικά ο ρόλος των ΗΠΑ έχει περιοριστεί, οπότε πρέπει πλέον να συνεργαστεί με τις μεγάλες δυνάμεις του κόσμου για να λύσουν αυτά τα ζητήματα». *

Ντέιβιντ Άξελροντ: Ο «σωτήρας» του Ομπάμα

Αυτές τις ημέρες, ο αξιόλογος στρατός των εθελοντών του Ομπάμα που περνούν τις ημέρες τους χτυπώντας πόρτες, ανησυχεί πολύ. Φοβούνται ότι κάτι μπορεί να πάει στραβά με το πολιτικό κίνημα που συνέβαλαν να δημιουργηθεί, να γίνει κάτι φοβερό που θα τα ανατρέψει όλα. Κάτι τέτοιες στιγμές, ο άνθρωπος που παρεμβαίνει για να ηρεμήσει τα πνεύματα είναι ο Ντέιβιντ Άξελροντ.

Στον άνθρωπο αυτό ανήκουν εύσημα γιατί παρέμεινε στις θέσεις του ακόμη κι όταν όλα έμοιαζαν χαμένα. Πέρυσι τέτοια εποχή, με τον Ομπάμα να υπολείπεται 33 μονάδες της Χίλαρι και τα μέσα ενημέρωσης να είναι έτοιμα να ανακηρύξουν την τελευταία υποψήφια των Δημοκρατικών για την προεδρία, ο ‘Αξελροντ αρνήθηκε να αλλάξει το μήνυμα της εκστρατείας και να υιοθετήσει αρνητικούς τόνους.

Ποιος είναι ο Αξελροντ

Ο ‘Αξελροντ γεννήθηκε το 1955 στη Νέα Υόρκη. Η μητέρα του ήταν δημοσιογράφος και ο πατέρας του ψυχολόγος. Οι γονείς του χώρισαν όταν ήταν ακόμη παιδί, και μερικά χρόνια αργότερα ο πατέρας του αυτοκτόνησε. Του χρειάστηκαν τριάντα χρόνια για να δηλώσει δημοσίως ότι «ο άνθρωπος που αγαπούσα και θαύμαζα περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο αφαίρεσε τη ζωή του». Με τη σύζυγό του Σούζαν έχουν τρία παιδιά, από τα οποία το ένα πάσχει από επιληψία. Το 1998, το ζευγάρι βοήθησε να δημιουργηθεί η οργάνωση Ενωμένοι Πολίτες για την Έρευνα στην Επιληψία.

Η ομιλία του Τζον Κένεντι στη Νέα Υόρκη το 1960 επηρέασε καθοριστικά τον Άξελροντ, ο οποίος σπούδασε πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και το 1981 προσελήφθη στην εφημερίδα «Σικάγο Τρίμπιουν». Έλαβε μέρος στην εκστρατεία του Ομπάμα για να γίνει γερουσιαστής το 2004 και στη συνέχεια δεν έφυγε από το πλευρό του. Προσωπικός φίλος του Μπάρακ και της Μισέλ, δεν διστάζει να λέει τη γνώμη του ακόμη κι όταν δεν είναι ιδιαίτερα κολακευτική για τον υποψήφιο πρόεδρο. Μετά τη νίκη του Ομπάμα επί της Χίλαρι τον περασμένο Ιανουάριο, ρωτήθηκε τι θα μπορούσε να εμποδίσει τον Ομπάμα να κερδίσει το χρίσμα του κόμματός του. «Το εγώ του», απάντησε.

Η αποφασιστικότητά του δοκιμάστηκε πριν από μερικές εβδομάδες, όταν οι δύο υποψήφιοι είχαν το πρώτο τους ντιμπέιτ στο Πανεπιστήμιο του Μισισιπή. Στη διάρκεια της 90λεπτης συζήτησης, ο Μακέιν δεν κοίταξε τον αντίπαλό του ούτε μια φορά. Δεν πρόφερε καν το όνομά του. Στην επόμενη συνάντησή τους, τον έδειξε με το δάκτυλό του αποκαλώντας τον «αυτός εδώ». Ο Άξελροντ άρπαξε την ευκαιρία και, μιλώντας την ίδια μέρα στους δημοσιογράφους, επεσήμανε ότι «αυτός δεν είναι τρόπος να απευθύνεται κανείς σε έναν υποψήφιο για την προεδρία. Το κατά πόσον ο Μακέιν ξέφυγε από τα όρια, είπε, ας το κρίνουν άλλοι».

Σε αυτή τη γραμμή παρέμεινε σε όλη τη διάρκεια της εκστρατείας. Επενέβαινε μόνο όταν το θεωρούσε απαραίτητο, αποφεύγοντας τους εμπρηστικούς χαρακτηρισμούς. Άφηνε τη δυσαρέσκεια να πλανάται στον αέρα, χωρίς να παίρνει ο ίδιος κατηγορηματική θέση. Το μεγαλύτερό του ταλέντο, πάντως, είναι τα μικρά τηλεοπτικά βίντεο που σε όλη τη διάρκεια της εκστρατείας συμπύκνωναν τα βασικά μηνύματα του Ομπάμα.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Άξελροντ συνεργάζεται με ένα μαύρο υποψήφιο. Αποφασιστική ήταν η συμβολή του στην εκλογή του Χάρολντ Ουάσινγκτον ως δημάρχου του φυλετικά διαιρεμένου Σικάγου. Ο Αξελροντ συνεργάστηκε επίσης με τον κυβερνήτη της Μασαχουσέτης Ντιβάλ Πάτρικ και με τον δήμαρχο της Φιλαδέλφεια Μάικλ Νάτερ. Όπως γράφει ο Λέοναρντ Ντόιλ στην Ιντιπέντεντ, χωρίς τη βοήθειά του είναι αμφίβολο αν ο Ομπάμα θα είχε φτάσει ποτέ στη θέση που έφτασε. [Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Παρασκευή, 31 Oκτωβρίου 2008]

Η Jessica Lange… φωτογράφος!

See larger image and other views

Μετά από τρεις δεκαετίες μπροστά στην κινηματογραφική κάμερα, η 59χρονη πολυβραβευμένη ηθοποιός Τζέσικα Λανγκ [Jessica Lange] αποφάσισε να βάλει τέλος. Τώρα πλέον φαίνεται ότι μπορεί να πραγματοποιήσει ένα παλιό της όνειρο – να γίνει φωτογράφος! Η ίδια δηλώνει ότι δεν είναι επαγγελματίας φωτογράφος, αλλά η βαθιά αγάπη της για τη φωτογραφική τέχνη την οδήγησε ν’ αποφασίσει να εκδώσει ένα άλμπουμ με τίτλο “50 Photographs by Jessica Lange”. Είναι αλήθεια ότι ασχολείται με τη φωτογραφία εδώ και πολλά χρόνια. Μάλιστα, στα ταξίδια της πάντα κουβαλούσε μια φωτογραφική μηχανή. Τραβούσε φωτογραφίες αλλά δεν είχε πρόθεση να τις δημοσιεύσει ή πολύ περισσότερο να τις εκδώσει.

Το 1967, σε ηλικία 18 χρόνων, η Lange κέρδισε μια υποτροφία για να σπουδάσει Φωτογραφία στο Πανεπιστήμιο της Minnesota. Όμως γρήγορα παράτησε τις σπουδές και παρέα με τον φίλο και δάσκαλό της, τον Ισπανό φωτογράφο  Paco Grande, και χωρίς να ενημερώσει τους γονείς της, ταξίδεψαν στην Ευρώπη κι έφθασαν στο Παρίσι το Μάιο του  1968 κατά τη διάρκεια των φοιτητικών κινητοποιήσεων. “Ήταν τόσο συναρπαστικό για μένα. Ήταν ακριβώς αυτό που ήθελα”. Στο Παρίσι έζησε μια μποέμικη ζωή, συναναστράφηκε με τον καλλιτεχνικό κόσμο του Παρισιού, κι έκανε σπουδές μιμικής. Παντρεύτηκε με τον Grande το 1970, αλλά λέει ότι “ποτέ δεν πήρε το γάμο στα σοβαρά”. Επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και άρχισε να δουλεύει ως ηθοποιός.

Πολλοί θα θυμούνται την Lange από το ρόλο της ως Dwan το 1976 στο ριμέικ της ταινίας με τον King Kong. Δεν ξανάπαιξε σε πρωταγωνιστικό ρόλο μέχρι το 1981 οπότε και ερμήνευσε την Cora στην  ταινία The Postman Always Rings Twice δίπλα στον Jack Nicholson, και η καριέρα της εκτοξεύτηκε… Ο γάμος με τον Grande δεν διάρκεσε πολύ. Χώρισαν και παντρεύτηκε τον διάσημο Ρώσο χορευτή Mikhail Baryshnikov, και απέκτησαν μια κόρη.

Η Lange κάποια στιγμή [1982] συνάντησε τον ηθοποιό και θεατρικό συγγραφέα Sam Shepard και ο έρωτας ήταν κεραυνοβόλος. Από τότε και χωρίς να έχουν παντρευτεί, ζουν μαζί κι έχουν δυο παιδιά. Τέλος πάντων, όποιος θέλει να πληροφορηθεί περισσότερα για την γλυκύτατη Τζέσικα Λανγκ ας ψάξει στο διαδίκτυο: Jessica Phyllis Lange

Δείτε κι ένα τρέιλερ από την ταινία The Postman Always Rings Twice

Οι νικητές του βραβείου Νόμπελ 2008

Δίκαια ή άδικα, τα πρόσωπα που παρουσιάζω, τιμήθηκαν με το Βραβείο Νόμπελ. Παγκοσμίως αναγνωρίζεται ότι το Νόμπελ είναι η ανώτατη διάκριση για τους ανθρώπους που είχαν επιδόσεις στις επιστήμες, και τα γράμματα. Βέβαια, πρώτον έχω τον Αχτισαάρι για τον οποίο υπήρξαν ενστάσεις για την μεσολάβησή του στα Βαλκάνια, που κάθε άλλο παρά “φιλειρηνική” ήταν. Τέλος πάντων, αυτός το πήρε το βραβείο. Και ο Κίσινγκερ είχε πάρει το 1973, ο δολοφόνος της Κύπρου! Είναι αυτονόητο πως πρυτανεύουν, κατά κανόνα, λόγοι σκοπιμοτήτων. Αυτό δεν μπορώ να ξέρω αν συνέβη και για τους επιστήμονες. Πάντως, εμείς πιστεύουμε ότι οι δικοί μας ποιητές, ο Σεφέρης και ο Ελύτης πήραν το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας με την αξία τους…

Martti Ahtisaari, peace broker and former President of Finland, in Berlin. Mr Ahtisaari was awarded the 2008 Nobel Peace Prize

The award came 24 hours after French author Jean-Marie Le Clézio won the 2008 Nobel Literature Prize

Yoichiro Nambu, the University of Chicago physics professor, at his home in Chicago after learning he had won the 2008 Nobel Prize for Physics

Japanese scientists Makoto Kobayashi, right, and Toshihide Maskawa, in Tokyo on Friday. The two shared the physics prize with Yoichiro Nambu

Cancer researcher Harald zur Hausen displaying pictures of viruses in his laboratory in Heidelberg, Germany. He was awarded the 2008 Nobel Prize for Medicine

French scientists Luc Montagnier and Francoise Barre-Sinoussi after meeting President Sarkozy in Paris. They received the 2008 Nobel Prize for Medicine for their discovery of the HIV virus in 1983

Martin Chalfie, of Columbia University, after winning the 2008 Nobel Prize in Chemistry. He shared the award with Roger Tsien for their work on the green fluorescent protein first found in jellyfish

Roger Tsien answers congratulatory emails in his office at the University of California, San Diego, after learning that he was sharing the 2008 Nobel Prize in Chemistry

Osamu Shimomura, a Japanese researcher at the Marine Biological Laboratory in Woods Hole, was also awarded the 2008 Nobel Prize for Chemistry

Το φωτογραφικό υλικό το άντλησα από το αρχείο της εφημερίδας THE TIMES.

“Η ιστορία ανάμεσα στην αναστοχαστικότητα και την κριτική”

Συνέντευξη με την Έφη Γαζή, Η Αυγή, 26/10/2008

Πόσες φορές έχετε παρακολουθήσει τη διάλεξη κάποιου σύγχρονου Κινέζου, Ιάπωνα ή Αυστραλού ιστορικού, και μάλιστα στην Ελλάδα; Πιθανότατα ποτέ. Όλοι μας, νομίζω, ακόμα και οι ρέκτες ή οι ειδικοί, ακόμα και στη σημερινή διαδικτυακή εποχή, που τα πράγματα έχουν αλλάξει άρδην, μικρή γνώση έχουμε, γενικότερα, για την εκτός Ευρώπης και ΗΠΑ σύγχρονη ιστοριογραφική παραγωγή.

Την επόμενη Πέμπτη, Παρασκευή και Σάββατο όμως θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε, να μιλάνε, στην καρδιά της Αθήνας, σημαντικούς ιστορικούς από την Ευρώπη, την Αμερική, την Κίνα, την Ιαπωνία, τον αραβικό κόσμο και την Αυστραλία. Θα μιλήσουν σε ένα μεγάλο συνέδριο με τίτλο “Η ιστορία ανάμεσα στην αναστοχαστικότητα και την κριτική”. Οργανωτές του είναι το περιοδικό Ιστορείν/Ηistorein, η Διεθνής Επιτροπή για την Ιστοριογραφία και τη Θεωρία της Ιστορίας και το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Με την ευκαιρία αυτή, και με στόχο να κατανοήσουμε το στίγμα του Συνεδρίου, θέσαμε ορισμένες σύντομες ερωτήσεις στην Έφη Γαζή, επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και μέλος της οργανωτικής επιτροπής του Συνεδρίου.

• Ξεκινάω με μια γενική ερώτηση: Ποιοι είναι οι στόχοι του συνεδρίου, η κεντρική ιδέα και επιδίωξη των οργανωτών;

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, διεξάγεται μια πυκνή και έντονη συζήτηση για τον χαρακτήρα και τις λειτουργίες της ιστορίας, τόσο ως επιστημονικού κλάδου όσο και ως πολιτισμικής πρακτικής. Αυτή η συζήτηση έχει ενισχύσει τις διαδικασίες του αναστοχασμού. Παράλληλα, η έννοια της κριτικής ιστορίας και της κριτικής παρέμβασης των ιστορικών σε ό,τι αφορά ζητήματα με μείζονα πολιτική και κοινωνική σημασία έχουν αφήσει τις δικές τους παρακαταθήκες στην εξέλιξη των ιστορικών σπουδών, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1960 και εξής. Με την ευκαιρία δε της “επετείου” του 1968, η έννοια της κριτικής ιστορίας αλλά και της ιστορίας ως κριτικής επανήλθαν στο προσκήνιο. “Αναστοχασμός” και “κριτική”, επομένως, αποτελούν δύο κατηγορίες ιδιαίτερα σημαντικές στο πεδίο του θεωρητικού και μεθοδολογικού στοχασμού γύρω από την ιστορία. Σ’ αυτό το πλαίσιο, σκεφτήκαμε ότι η διερεύνηση των σχετικών εννοιών και διαδικασιών μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για την ανάπτυξη μιας ευρύτερης συζήτησης γύρω από την πορεία της ιστορίας στις αρχές του 21ου αιώνα. Αυτός είναι ο κεντρικός στόχος του συνεδρίου.

• Συνεχίζοντας, θα ήθελα να σταθούμε λίγο στο δίπολο “αναστοχασμός και κριτική”, που κυριαρχεί και στον τίτλο του συνεδρίου.

Προσεγγίζουμε τις έννοιες του “αναστοχασμού” και της “κριτικής” στο πεδίο των ιστορικών σπουδών, αποδίδοντας έμφαση στη διαδικασία της αμφίδρομης επικοινωνίας. Ο “αναστοχασμός”, για παράδειγμα, έχει κυριαρχήσει σε θεωρητικές συζητήσεις που αντλούν από τον χώρο του μεταδομισμού. Το ενδιαφέρον στρέφεται στα νοήματα και τις λειτουργίες του παρελθόντος, στον χαρακτήρα της ιστορικής πειθαρχίας, στην ερμηνευτική διαδικασία και στις χρήσεις της “δημόσιας ιστορίας”. Η “κριτική”, από την άλλη πλευρά, δεν κατανοείται με τη στενή έννοια του “εντοπισμού του λάθους” αλλά με την ευρεία έννοια της διερεύνησης των κεντρικών προϋποθέσεων με βάση τις οποίες συγκροτείται η ιστορική σκέψη. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η “κριτική”, σε συνδυασμό με τις “πολιτικές της ιστορίας”, έχει κυριαρχήσει στην προβληματική των σπουδών για το φύλο, τη φυλή και την τάξη, αλλά και των μετα-αποικιακών σπουδών. “Αναστοχασμός” και “κριτική” αποτελούν, επομένως, δυο έννοιες-κλειδιά στη σύγχρονη ιστοριογραφία με ποικίλες συναντήσεις και αλληλεπιδράσεις.

• Θα μπορούσες, όσο γίνεται σε λίγες γραμμές, να μας επισημάνεις ορισμένες ανακοινώσεις ή ονόματα που θεωρείς ότι έχουν ξεχωριστό ενδιαφέρον; Ας περιοριστούμε στους ξένους εισηγητές.

Θα αναφέρω μόνο την κεντρική ομιλία του Hayden White με θέμα “Το πρακτικό παρελθόν”. Κατά τα άλλα, θα ήθελα να επισημάνω ότι όλοι οι εισηγητές, τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό, είναι γνωστοί και καταξιωμένοι επιστήμονες. Αξίζει ωστόσο να επισημανθεί ότι το συνέδριο περιλαμβάνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες θεματικές για τη διεπιστημονικότητα, τις “πολιτικές της αναγνώρισης”, τη μετα-αποικιακή θεωρία, τη δια-πολιτισμική ιστορία κ.α., οι οποίες ελπίζουμε ότι θα κινήσουν το ενδιαφέρον.

• Η πρώτη, εισαγωγική συνεδρία είναι αφιερωμένη στο έργο του Φερνάν Μπρωντέλ – γιατί αυτή η “προτίμηση”;

Η πρώτη ενότητα έχει “επετειακό” χαρακτήρα. Θέλαμε να γίνει στο συνέδριο μια αναφορά στην πεντηκοστή επέτειο από τη δημοσίευση του άρθρου του Μπρωντέλ για τη “μακρά διάρκεια” στο περιοδικό Annales. Ανάλογες εκδηλώσεις γίνονται και σε άλλες χώρες φέτος. Ωστόσο, η συγκεκριμένη θεματική δεν εξαντλείται στην “επετειακή” διάσταση. Οι μελέτες του Μπρωντέλ έχουν προκαλέσει ένα καινούριο ενδιαφέρον, όχι τόσο στην Ευρώπη ή στις Η.Π.Α., όσο σε χώρες της Ασίας και στην Αυστραλία. Ξαναδιαβάζονται και επανεκτιμώνται κυρίως μέσα στο πλαίσιο της ανάπτυξης κριτικού στοχασμού για τη δυνατότητα μιας “πλανητικής ιστορίας” (global history) και των περιοδολογήσεών της. Σκεφτήκαμε ότι αξίζει να τις ξαναδούμε με νέο τρόπο.

• Οι εργασίες του συνεδρίου διεξάγονται στα αγγλικά, και αυτό ανταποκρίνεται ασφαλώς -είναι η μόνη λειτουργική λύση- στην πολυεθνική σύνθεσή του. Δεν θα διευκόλυνε όμως  και η ύπαρξη  μετάφρασης;

Η υιοθέτηση μιας “γλώσσας εργασίας” είναι απαραίτητη σε ένα διεθνές συνέδριο με ομιλητές και ομιλήτριες από διαφορετικές χώρες και γλωσσικά περιβάλλοντα. Σε άλλα συνέδρια του Ιστορείν είχαμε διερμηνεία ή/και παράλληλη χρήση πολλών γλωσσών. Ωστόσο, δεν είναι πάντοτε δυνατόν να διασφαλίζεται η αναγκαία χρηματοδότηση για τη διερμηνεία. Επιπλέον, η συνδιοργάνωση του συγκεκριμένου συνεδρίου με τη Διεθνή Επιτροπή για την Ιστορία και την Θεωρία της Ιστοριογραφίας καθιστούσε περισσότερο αναγκαία από άλλες φορές την υιοθέτηση μιας γλώσσας (π.χ. της αγγλικής) για την επικοινωνία μεταξύ όλων των συνέδρων.

Η υιοθέτηση μιας “γλώσσας εργασίας” είναι απαραίτητη σε ένα διεθνές συνέδριο με ομιλητές και ομιλήτριες από διαφορετικές χώρες και γλωσσικά περιβάλλοντα. Σε άλλα συνέδρια του Ιστορείν είχαμε διερμηνεία ή/και παράλληλη χρήση πολλών γλωσσών. Ωστόσο, δεν είναι πάντοτε δυνατόν να διασφαλίζεται η αναγκαία χρηματοδότηση για τη διερμηνεία. Επιπλέον, η συνδιοργάνωση του συγκεκριμένου συνεδρίου με την Διεθνή Επιτροπή για την Ιστορία και την Θεωρία της Ιστοριογραφίας καθιστούσε περισσότερο αναγκαία από άλλες φορές την υιοθέτηση μιας γλώσσας (π.χ. της αγγλικής) για την επικοινωνία μεταξύ όλων των συνέδρων.

• Το περιοδικό Ιστορείν/Ηistorein, ένας από τους τρεις οργανωτές του συνεδρίου, έχει, από την ίδρυσή του, έναν σταθερό προσανατολισμό, για το “άνοιγμα”, την περαιτέρω επαφή της ελληνικής και της διεθνούς ιστορικής κοινότητας. Σήμερα, έπειτα από εννιά χρόνια, πώς αποτιμάτε αυτή την προσπάθεια;

Είναι νωρίς ακόμη γι’ αυτή την διαδικασία. Άλλωστε δεν θα την κάνουμε μόνο εμείς, τα μέλη του Ιστορείν, αλλά και όσοι/ες παρακολουθούν τις δραστηριότητες μας (διεθνή συνέδρια, συναντήσεις εργασίας) και το περιοδικό. Ωστόσο, θα ήθελα να επισημάνω ότι στόχος μας ήταν, και παραμένει, να προσεγγίζουμε θέματα αιχμής με την ευρύτερη δυνατή θεματολογία, ενώ μας ενδιαφέρει ο διάλογος και η συνεργασία με τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Σε ό,τι αφορά το συγκεκριμένο συνέδριο, για παράδειγμα, θεωρούμε ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι εκτός από το Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνδιοργανωτής είναι η Διεθνής Επιτροπή για την Ιστοριογραφία και τη Θεωρία της Ιστορίας (International Commission for Historiography and Theory of History) στα μέλη της οποίας συγκαταλέγονται ιδιαίτερα σημαντικοί μελετητές όπως οι Georg Iggers, Frank Ankersmit, Michael Bentley, Hayden White κ.ά.

Η ιστορία μεταξύ αναστοχασμού και κριτικής

Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Προπύλαια) 30.10-1.11

Πέμπτη 30 Οκτωβρίου. Το συνέδριο ξεκινάει τις εργασίες του την Πέμπτη 30 Οκτωβρίου, στις 5 το απόγευμα, με τους χαιρετισμούς του Κώστα Γαβρόγλου και του Masayuki Sato. Ακολουθεί η πρώτη συνεδρία (17.00-19.45) αφιερωμένη στον Φερνάν Μπρωντέλ και την έννοια της “μακράς διάρκειας”. Ομιλητές: Erato Paris, Chen Qineng και Jiang Peng, Νίκος Καραπιδάκης, με σχολιάστρια την Ελευθερία Ζέη. Στη συνέχεια (20.00-21.30) ο Αντώνης Λιάκος μιλάει με θέμα “Ποιο είναι το αντικείμενο της ιστορικής κριτικής;” και ακολουθεί η ομιλία του Hayden White “Το πρακτικό παρελθόν”. Τον Η. White θα παρουσιάσει η Δέσποινα Βαλατσού.

Παρασκευή 31 Οκτωβρίου. Στην πρώτη συνεδρία (9.30-11.30), με θέμα “Η αναστοχαστική ιστοριογραφία στην Ανατολή και τη Δύση”, μιλάνε οι Zhu Zhenghui, Masayuki Sato, Κώστας Γαγανάκης, με σχολιαστή τον Γιάννη Γιαννιτσιώτη. Η δεύτερη συνεδρία (12.00-14.00) έχει τίτλο “Μπροστά σε μια ιστορία της κριτικής ιστορίας. Ομιλητές: Patrick Joyce, Χάρης Εξερτζόγλου, Ιirmline Veit Brause, με σχολιάστρια τη Δήμητρα Λαμπροπούλου. Το απόγευμα ξεκινάει με τη συνεδρία “Επικίνδυνες σχέσεις; Ιστορία, φιλοσοφία και επιστήμη” (17.00-19.00), όπου μιλάνε οι Servanne Jollivet, Βάσω Κιντή, Κώστας Γαβρόλου, με σχολιάστρια την Αγγελική Κωφού. Ακολουθεί η συνεδρία “Κριτική και νεωτερικότητα” (19.30-21.30), με ομιλητές τους Edoardo Tortarolo, Michael Bentley και Axel Koerner, με σχολιαστή τον Γιάννη Παπαθεοδώρου.

Σάββατο 1 Νοεμβρίου. Η πρώτη συνεδρία της ημέρας έχει θέμα “Διαπολιτισμική Ιστορία” (9.30-11.30), με ομιλητές τους Anthony Gorman, Sanjay Seth, Αλεξάνδρα Λιανέρη, με σχολιάστρια την Αθηνά Συριάτου. Στη συνέχεια, με θέμα “Έννοιες της κριτικής” (12.00-14.00), μιλάνε οι Kalle Pihlainen, Ewa Domanska και Dick Vann, με σχολιάστρια την Ποθητή Χατζαρούλα. Το απόγευμα, έχουμε τη συνεδρία “Η μετα-αποικιοκρατία ως κριτική” (17.00-19.00), με ομιλητές τους Daho Djerbal, Edward Wang, Catherine Hall, και σχολιάστρια την Ιωάννα Λαλιώτου. Η τελευταία συνεδρία έχει θέμα “Η ιστορία και οι πολιτικές της αναγνώρισης” (19.15-21.15). Ομιλητές: Diana Mishkova, Ρίκα Μπενβενίστε, και σχολιαστής: Πολυμέρης Βόγλης. Το συνέδριο θα κλείσει η Έφη Γαζή, συνοψίζοντας τα πορίσματα των εργασιών. Όλες οι εργασίες του συνεδρίου θα διεξαχθούν στα αγγλικά. Το πλήρες πρόγραμμα, μαζί με περιλήψεις των ανακοινώσεων, είναι προσιτό στον δικτυακό τόπο www.historein.gr/index_en.htm

Βασίλης Κωστάκος: Ένας έλληνας καθηγητής που διχάζει τη Μ. Βρετανία

Συνέντευξη: Βασίλης Κωστάκος

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον Γ. ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 26/10/2008

Ο 28χρονος Βασίλης Κωστάκος είναι καθηγητής Human-Computer Interaction στο Πανεπιστήμιο της Μαδέρας και στο Carnegie Mellon University του Πίτσμπεργκ και συνεργάζεται εδώ και καιρό με την εταιρεία συγκοινωνιών «Horarios do Fonchal».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΩΣΤΑΚΟΣ

**Στοχεύοντας στη βελτίωση του συγκοινωνιακού δικτύου των πόλεων, καταγράφει και μελετάει τις κινήσεις (επιβίβαση-αποβίβαση) των επιβατών στα λεωφορεία. Μένει μόνιμα στη Μαδέρα, σε ένα μικρό νησί του Ατλαντικού Ωκεανού.

**Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:

• * Με βάση ποια ιδέα ξεκίνησε το περίφημο «Cityware» και πού αποσκοπούσε;

- Ο αρχικός στόχος ήταν να κατανοήσουμε πώς οι άνθρωποι, οι χώροι και οι τεχνολογίες σχετίζονται μεταξύ τους και να ανακαλύψουμε τις υποκείμενες αρχές και κανόνες (αν υπάρχουν) που κάνουν τις πόλεις να λειτουργούν. Η πρόθεσή μας ήταν να αντιμετωπίσουμε τις πόλεις σαν ένα σύστημα και να τις μελετήσουμε, με την ελπίδα να ανακαλύψουμε κάτι ενδιαφέρον σχετικά με τη λειτουργία και τη συμπεριφορά τους μέσα στον χρόνο. Οπως ο καθένας που μελετά μια άγνωστη οντότητα θα έκανε, συγκεντρώσαμε τις προσπάθειές μας στην απλή καταγραφή του τι υπάρχει εκεί έξω. Πώς οι άνθρωποι και η τεχνολογία κινούνται μέσα στην πόλη; Τι χωρο-χρονικά και κοινωνικά μοτίβα μπορούμε να εντοπίσουμε; Για να συλλάβουμε αυτά τα στοιχεία, εκμεταλλευόμαστε τις ιδιότητες του bluetooth, το οποίο λειτουργεί με βάση την εγγύτητα. Οπότε, αναπτύξαμε ένα σχετικά απλό λογισμικό, που χρησιμοποιεί το bluetooth για να καταγράφει μόνιμα ποιες συσκευές βρίσκονται σε κοντινή απόσταση. Επειτα, εγκαταστήσαμε το λογισμικό αυτό σε έναν αριθμό φορητών υπολογιστών τους οποίους διασκορπίσαμε στη πόλη του Μπαθ. Αφήσαμε τους υπολογιστές να σαρώνουν την περιοχή για μερικούς μήνες και μετά ελέγχαμε τα στοιχεία που μας έδιναν.

• * Τι προέκυψε από τα στοιχεία που συλλέξατε και αναλύσατε;

- Μπορέσαμε να προσδιορίσουμε ημερήσια και εβδομαδιαία μοτίβα στη συμπεριφορά των κατοίκων. Ωστόσο, η σημαντική εξέλιξη προήλθε όταν ανακαλύψαμε (με τον Ιμον Ο’Νιλ) πως τα στοιχεία αυτά μπορούν να αποδοθούν με τη μορφή κοινωνικού δικτύου (Social Network). Αυτό είναι εφικτό επειδή κάθε συσκευή με bluetooth έχει έναν μοναδικό σειριακό αριθμό, ο οποίος δεν αλλάζει ποτέ. Αυτό μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε κάθε συσκευή και να δούμε πότε η κάθε συσκευή είχε καταγραφεί από έναν από τους σαρωτές μας. Ομως, η βασικότερη ανακάλυψη προέκυψε όταν συνειδητοποιήσαμε πως μπορούμε να «συνδέσουμε» τις δύο συσκευές που κατεγράφησαν στο ίδιο σημείο, περίπου την ίδια στιγμή. Αυτές είναι συσκευές που «συνάντησε» η μία την άλλη στον υλικό χώρο. Το υπολογίζουμε αυτό επειδή το bluetooth έχει περιορισμένη εμβέλεια. Τι σημαίνει αυτό; Αν οι δύο συσκευές κατεγράφησαν την ίδια στιγμή, βρίσκονταν πολύ κοντά η μία με την άλλη. Εχοντας παρουσιάσει τα στοιχεία σαν ένα κοινωνικό δίκτυο -με κάθε κόμβο να υποδεικνύει μία ξεχωριστή συσκευή / άτομο, και κάθε σύνδεσμο να υποδεικνύει ότι δύο άνθρωποι έχουν συναντηθεί μεταξύ τους- ξεκινάμε να προσδιορίζουμε μοτίβα στον τρόπο που το δίκτυο δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε με την πάροδο του χρόνου.

• * Το σύστημα που δημιουργήσατε είναι μια εφαρμογή με χαμηλό κόστος και μικρές απαιτήσεις τεχνογνωσίας; Δηλαδή, μπορεί οποιοσδήποτε να στήσει έναν τέτοιο μηχανισμό και να τον χρησιμοποιήσει όπως ο ίδιος πιστεύει;

- Ενας σαρωτής δεν είναι τίποτα περισσότερο από έναν κανονικό υπολογιστή, συνδεδεμένο στο Ιντερνετ, με έναν πομποδέκτη bluetooth. Εχουμε εκδώσει λογισμικό που επιτρέπει σε οποιονδήποτε να μετατρέψει τον υπολογιστή του σε σαρωτή και περισσότερα από 2.000 άτομα από όλο τον κόσμο το έχουν ήδη κατεβάσει. Καμία εξειδίκευση δεν είναι απαραίτητη. Πρέπει, όμως, να σου πω πως ένας σαρωτής δεν μπορεί να καταγράψει τις κινήσεις ενός ατόμου. Μπορεί μόνο να σου πει την ακριβή ώρα και ημερομηνία που το άτομο αυτό βρέθηκε κοντά στον σαρωτή. Επίσης, ο σαρωτής δεν μπορεί να γνωρίζει την ταυτότητα του ατόμου που εντοπίζει. Το μόνο που γνωρίζει είναι ένας μοναδικός σειριακός αριθμός που ο κατασκευαστής βάζει σε κάθε συσκευή bluetooth. Επίσης, ακριβώς ο ίδιος τύπος εντοπισμού μπορεί να γίνει χρησιμοποιώντας wifi αντί για bluetooth. Η διαφορά είναι πως bluetooth έχουν σχεδόν όλα τα κινητά πλέον, ενώ wifi σχετικά λιγότερα.

• * Ποιος έχει εναντιωθεί στην έρευνα και τις πρακτικές σας; Εχει παρεμποδιστεί η έρευνα από νομικούς περιορισμούς;

- Η έρευνά μας είναι εντελώς νόμιμη. Παρ’ όλα αυτά έχουμε δεχθεί κριτική από κάποια μέσα, όπως έχουμε δεχθεί εγκώμια από άλλα. Ο κόσμος δείχνει να είναι διχασμένος μεταξύ αυτών που εκτιμούν την ιδιωτική τους ζωή και πιστεύουν πως ο «μεγάλος αδελφός» τους παρακολουθεί και αυτούς που βλέπουν τα οφέλη της έρευνάς μας. Σε ένα πρόσφατο άρθρο στην «Guardian» προσπάθησα να εξηγήσω αυτήν τη διχοτόμηση και να πείσω το κοινό πως δεν ενδιαφερόμαστε να τους κατασκοπεύσουμε. Το τελικό κριτήριο είναι διπλό: Αν σε απασχολεί το ότι μπορεί να εντοπιστείς, τότε πρέπει να ξεφορτωθείς το κινητό σου, γιατί μέσω αυτού μπορείς να εντοπιστείς με μεγάλη ακρίβεια.

• * Με τη διάδοση των ασύρματων τεχνολογιών γίνεται τελικά ο καθένας μας ένας πομπός του οποίου οι κινήσεις και η ταυτότητα μπορούν να εντοπιστούν και να καταγραφούν; Πέρα από τους προφανείς κινδύνους τι οφέλη θα μπορούσε να έχει μια τέτοια εξέλιξη;

- Μπορούμε να ξεκινήσουμε να καταλαβαίνουμε πώς ένας ιός μετατρέπεται σε επιδημία και εξαπλώνεται σε μια πόλη. Επειτα μπορούν να αναπτυχθούν διάφορες αμυντικές και προληπτικές στρατηγικές που θα σταματήσουν ή θα περιορίσουν τη διάδοσή του. Ποιος πρέπει, για παράδειγμα, να εμβολιαστεί πρώτος αν η Αθήνα χτυπηθεί από τη νόσο των πτηνών; Μπορούμε να προσφέρουμε στους κατοίκους μιας πόλης ένα ελεύθερο δίκτυο επικοινωνίας που θα βασίζεται στο κινητό του καθενός για τη μεταβίβαση πληροφοριών. Μπορούμε, τέλος, να φτιάξουμε καλύτερα και πιο αποδοτικά δίκτυα συγκοινωνίας. Οπότε βλέπεις πως η έρευνά μας αφορά την πόλη σαν σύνολο και εξετάζει ιδέες και εφαρμογές που ωφελούν ολόκληρη την κοινότητα.

Παναγιώτης Μπεγλίτης: «Το “όχι” από τον ΣΥΡΙΖΑ βοηθά τον Κ. Καραμανλή»

Συνέντευξη: Παναγιώτης Μπεγλίτης

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΤΑΣΟ ΠΑΠΠΑ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 26/10/2008

«Η ενδεχόμενη επιστροφή στην αντίληψη για ένα κράτος “Αγιο Παντελεήμονα” θα επιβεβαιώσει την αμηχανία της κεντροαριστεράς». Αυτή είναι η απάντηση του βουλευτή Κορινθίας του ΠΑΣΟΚ Π. Μπεγλίτη σ’ όσους εκ των συντρόφων του ζητούν επιστροφή στο παρελθόν του κρατισμού. Το μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου υποστηρίζει ότι το ΠΑΣΟΚ «δεν θα δώσει πιστοποιητικά νομιμοφροσύνης στα κόμματα της αριστεράς», τα οποία κατηγορεί για «σύνδρομο μικρομεγαλισμού, που τα εγκλωβίζει στον αυτόκλητο ρόλο του εισαγγελέα της πολιτικής ζωής». Και θεωρεί ότι η δαιμονοποίηση της συνεργασίας με το ΠΑΣΟΚ από τον Α. Αλαβάνο «εξυπηρετεί όσους θέτουν τα εκβιαστικά διλήμματα “Καραμανλής ή χάος”».

Π. ΜΠΕΓΛΙΤΗΣ

• * «Ξανά πίσω στον κρατισμό»; Αυτό το συμπέρασμα βγαίνει από την κατάρρευση του καπιταλισμού-καζίνου;

- Αυτό είναι ένα πρόχειρο, λανθασμένο και βολικό συμπέρασμα για όσους θα αναζητήσουν την πολιτική και ιδεολογική τους ταυτότητα στην αντανακλαστική επίκληση του κράτους. Η επίκληση και μόνο του κράτους δεν χαρακτηρίζει, αυτόματα, ως προοδευτική και ριζοσπαστική μια πολιτική δύναμη. Για τη σύγχρονη ευρωπαϊκή κεντροαριστερά η απάντηση στον καταρρέοντα νεοφιλελευθερισμό δεν είναι η επιστροφή στις παλιές συνταγές του μεταπολεμικού κράτους. Χρειάζεται η διαμόρφωση μιας νέας θεωρίας και πολιτικής για το ρόλο του κράτους στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, που θα υποστηρίζεται από μια νέα στρατηγική για την οικονομική ανάπτυξη.

• * Υπάρχουν πάντως πολλές φωνές στην αριστερά και την κεντροαριστερά που ζητούν επιστροφή του κράτους…

- Ενδεχόμενη επιστροφή στην αντίληψη για ένα κράτος-«Αγιο Παντελεήμονα» θα επιβεβαιώσει τη θεωρητική και πολιτική αμηχανία, για να μην πω φτώχεια, της κεντροαριστεράς. Εξάλλου έχει αποδειχθεί ιστορικά ότι οι συντηρητικές δυνάμεις γνωρίζουν καλύτερα την αξιοποίηση των μηχανισμών του κράτους.

• * Για την κρίση που ζούμε σήμερα η σοσιαλδημοκρατία δεν έχει ευθύνες;

- Ασφαλώς, συνέτεινε και η χρόνια αδυναμία της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας να διατυπώσει μια, πέρα από τα εθνικά όρια, στρατηγική για τον δημοκρατικό έλεγχο της παγκοσμιοποίησης και τη ρύθμιση της διεθνοποιημένης οικονομίας της αγοράς. Στην Ευρώπη, ο κατακερματισμός των σοσιαλδημοκρατικών δυνάμεων και η εμμονή στις ιδιαιτερότητες της κάθε χώρας βοήθησαν στην ενίσχυση των πιο ακραίων φιλελεύθερων δυνάμεων. Αυτό είναι ένα σοβαρό έλλειμμα για τη σοσιαλδημοκρατία, που πρέπει να βρει ένα σύγχρονο ρόλο κοινών δράσεων για την επαναρύθμιση, τον εκδημοκρατισμό και τον εξανθρωπισμό της οικονομίας της αγοράς.

• * Ζητάτε, όμως, να ξανακυβερνήσετε. «Δεν δικαιούστε να ομιλείτε» σας λέει η αριστερά εάν δεν κάνετε γενναία αυτοκριτική για την οκταετία Σημίτη…

- Δεν πρόκειται να δώσουμε και πιστοποιητικά «νομιμοφροσύνης» στα κόμματα της παραδοσιακής αριστεράς, ακυρώνοντας την ιστορική διαδρομή και το σημαντικό έργο του ΠΑΣΟΚ για τη χώρα. Υπάρχει ένα σταθερό σύνδρομο μικρομεγαλισμού στην πολιτική κουλτούρα της παραδοσιακής αριστεράς, που την εγκλωβίζει σε «χαμηλές πτήσεις» και στον αυτόκλητο ρόλο του «εισαγγελέα» της πολιτικής ζωής. Το πού οδήγησαν ανάλογες αντιλήψεις στο παρελθόν, το γνωρίζουμε όλοι.

• * «Η μη αυτοδυναμία δεν είναι το πρόβλημα, αλλά η λύση» ισχυρίζεται ο Α. Αλαβάνος. Και υποστηρίζει πως η αριστερά δεν πρόκειται να γίνει το δεκανίκι για να σωθεί ο χρεοκοπημένος δικομματισμός. Εσείς όμως επιμένετε στη συνεργασία; Γιατί;

- Πιστεύω ότι έχουμε να κάνουμε με μία αντιφατική θέση που, αντικειμενικά, μπορεί να ευνοήσει τους σχεδιασμούς του κ. Καραμανλή, αφού η πολιτική ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ δαιμονοποιεί τη συνεργασία με το ΠΑΣΟΚ και κυρίως αποφεύγει να απαντήσει στο πώς θα κυβερνηθεί η χώρα σε συνθήκες κρίσης. Ποιον εξυπηρετεί αυτή η θέση; Μήπως εκείνους που θέτουν τα εκβιαστικά διλήμματα, «Καραμανλής ή χάος»; Εξάλλου, εάν ο κ. Αλαβάνος βλέπει τον ΣΥΡΙΖΑ ως δεκανίκι και όχι ως δυναμικό εταίρο του ΠΑΣΟΚ, τότε υπάρχει, φοβάμαι, ένα σοβαρό πρόβλημα χαμηλού δείκτη πολιτικής αυτοεκτίμησης.

• * Εχουμε εισέλθει και πάλι σε φάση ποινικοποίησης της πολιτικής. Αντί η σύγκρουση να γίνεται επί των στρατηγικών, διεξάγεται σε επίπεδο ηθικολογίας. Δεν φοβάστε μήπως οι πολίτες καταλήξουν στην άποψη ότι «όλοι ίδιοι είναι»;

- Ακριβώς επειδή ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, γι’ αυτό το λόγο το ΠΑΣΟΚ έχει αναλάβει πρωτοβουλίες για τη διαλεύκανση όλων των σοβαρών σκανδάλων, με σεβασμό στο σύνταγμα και τους νόμους. Η υπεράσπιση της δημοκρατικής νομιμότητας και του δημοσίου συμφέροντος δεν συνιστά ποινικοποίηση της πολιτικής. Αντίθετα αποτελεί κεντρική προτεραιότητα της στρατηγικής μας για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη.

Τζόζεφ Στίγκλιτς: «Ερχεται ανεργία, όπως στο κραχ του ‘29»

Συνέντευξη:

JOSEPH E. STIGLITZ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στην ΚΑΤΙΑ ΜΑΚΡΗ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 26/10/2008

Τι σηματοδοτεί για τον φιλελευθερισμό η κατάρρευση των τραπεζών; «Ο,τι και η πτώση του Βερολίνου για τον κομμουνισμό», απαντά αβίαστα ο νομπελίστας οικονομολόγος Τζόζεφ Στίγκλιτς. Ο διάσημος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κολούμπια, ο οποίος επί χρόνια έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου για την επερχόμενη κρίση, κατηγορεί για το χάος τα golden boys της Γουόλ Στριτ αλλά και όσους υπηρέτησαν το δόγμα «εμπιστευόμαστε τις αγορές».

*Καταγγέλλει τον Τζ. Μπους για το ναυάγιο της οικονομικής του πολιτικής και μιλάει για «παρατεταμένη και βαθιά κρίση που θα ακολουθήσει». Ο Τζ. Στίγκλιτς προβλέπει έκρηξη της ανεργίας στην Αμερική αλλά και σε όλο τον κόσμο ανάλογη των μεγεθών του «κραχ» του 1929. Και επιμένει πως ήρθε η ώρα να ενισχυθεί ο κρατικός ρόλος στις αγορές, αναρωτούμενος: «Γιατί να περιμένει κανείς ότι οι τράπεζες, οι οποίες συμπεριφέρθηκαν τόσο άσχημα στο παρελθόν, θα συμπεριφερθούν καλύτερα στο μέλλον αν δεν αλλάξουμε τους κανόνες του παιχνιδιού;».

ΤΖ. ΣΤΙΓΚΛΙΤΣ

• * Πολλοί εκτιμούν ότι η παρέμβαση των ευρωπαίων ηγετών υπήρξε πιο πειστική και αποτελεσματική από αυτή των Αμερικανών. Ποια είναι η άποψή σας για τα μέτρα που έχει πάρει κάθε πλευρά;

- Ο Λευκός Οίκος απέτυχε να περάσει το πρώτο «σχέδιο σωτηρίας» και ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Χανκ Πόλσον επανήλθε με ένα νέο. Το αρχικό σχέδιο, που προέβλεπε αγορά χιλιάδων «προβληματικών αξιογράφων» (δηλαδή επισφαλή δάνεια και σύνθετα προϊόντα βασισμένα σε αυτά που είχε δημιουργήσει η Γουόλ Στριτ), ήταν κακά σχεδιασμένο και γεμάτο προβλήματα. Πώς θα αποτιμώνταν αυτές οι αξίες; Θα αφήναμε να το κάνουν και πάλι οι ίδιοι ειδικοί της Γουόλ Στριτ που εκτίμησαν εσφαλμένα το ρίσκο και προκάλεσαν το χάος; Επρόκειτο για μια κατάσταση όπου το κεφάλι κερδίζει και η ουρά χάνει. Το βρετανικό σχέδιο χωρίς αμφιβολία είναι πολύ καλύτερα οικοδομημένο. Ενα από τα σημαντικότερα προβλήματα στο χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι η τρύπα που δημιουργείται στους ισολογισμούς των τραπεζών από τις ζημιές τους. Είναι ο φόβος ότι αυτές οι ζημιές είναι τόσο μεγάλες, ώστε θα προκαλέσουν ενδεχομένως την πτώχευση των τραπεζών κι αυτό οδηγεί σ’ ένα κύμα ρευστότητας. Οι τράπεζες χρειάζονται ανακεφαλαιοποίηση και η βρετανική προσέγγιση ήταν ακριβώς αυτή. Αν και πρέπει ακόμη να προσδιοριστούν πολλές λεπτομέρειες, φαίνεται ότι το δομικό πρόβλημα αντιμετωπίζεται σωστά υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει υποχρεωτική κεφαλαιοποίηση χρεών. Σε διαφορετική περίπτωση, οι κεφαλαιούχοι θα πάρουν ένα αδικαιολόγητο δώρο όταν τα ομόλογα ανακάμψουν από τη σημερινή πτώση τους με χρήματα τα οποία έπρεπε να δαπανηθούν για να βοηθήσουν την οικονομία.

• * Στην Ευρώπη η αντίδραση των κυβερνήσεων θα φέρει αποτελέσματα;

- Αρκεί η λύση να είναι κοινή σε όλες τις χώρες. Αν δοθεί μια εγγύηση καταθέσεων σε μία χώρα κι όχι σε μία άλλη, τότε θα προκληθεί μεγάλο πρόβλημα στον ανταγωνισμό των τραπεζών. Αυτό σημαίνει ότι οι Ευρωπαίοι πρέπει να επανεξετάσουν πολλά, όπως το Σύμφωνο Σταθερότητας αλλά και τον προσανατολισμό της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας που σήμερα νοιάζεται πιο πολύ για τον πληθωρισμό και ελάχιστα για την ανάπτυξη.

• * Εχετε πει πως «είναι παράδοξο ότι οι άνθρωποι πρέπει να δουλεύουν για να υποστηρίξουν έναν καταναλωτισμό ο οποίος βασίζεται σε δάνεια και κάρτες». Αρα η σημερινή κρίση ήταν τόσο προβλέψιμη;

- Η τρέχουσα κρίση δεν ήταν απλώς αναμενόμενη -είχε, πράγματι, προβλεφθεί. Ζούσαμε πάνω σε δανεισμένο χρήμα και δανεισμένο χρόνο και οι καταναλωτικές συνήθειες στις ΗΠΑ ήταν αδύνατο να διατηρηθούν. Ο Μπους αν και κληρονόμησε ένα πλεόνασμα ύψους 128 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τον Μπιλ Κλίντον, φέτος η Αμερική ανακοίνωσε το δεύτερο μεγαλύτερο δημοσιονομικό έλλειμμα στην ιστορία της. Στη διάρκεια των οκτώ ετών της κυβέρνησης Μπους, το δημόσιο χρέος αυξήθηκε κατά 65% και έφτασε σχεδόν στα 10 τρισεκατομμύρια δολάρια. Σ’ αυτά πρέπει τώρα να προστεθούν τα χρέη των τραπεζών Φρέντι Μακ και Φάνι Μέι (σ.σ.: πρόκειται για τις δύο ημικρατικές στεγαστικές τράπεζες που χρεοκόπησαν). Κι ακόμη, να φορτωθούμε το «σαμάρι» δύο πολέμων: Το συνολικό κόστος για το Ιράκ και μόνο θα ξεπεράσει τα τρία τρισεκατομμύρια, τα οποία έχουμε δανειστεί εξ ολοκλήρου από το εξωτερικό.

• * Αυτό που συνέβη στην Αμερική είναι, όπως λέγεται, το τέλος του φιλελευθερισμού;

- Η χρηματοοικονομική κατάρρευση έχει κατακλυσμιαίες επιπτώσεις όχι μόνο στην οικονομία αλλά και στις ιδέες για τα οικονομικά. Κατά κάποιον τρόπο, τα γεγονότα αυτού του Σεπτεμβρίου θα είναι για τον φονταμενταλισμό των αγορών ό,τι υπήρξε και η πτώση του Τείχους του Βερολίνου για τον κομμουνισμό. Αυτή ήταν η αποφασιστική στιγμή κατά την οποία διαπιστώσαμε πως ο κομμουνισμός δεν μπορούσε να λειτουργήσει. Γνωρίζαμε, βεβαίως, και από πριν ότι το κομμουνιστικό σύστημα ήταν βαθιά ελαττωματικό όπως συνέβαινε και με το φονταμενταλισμό των αγορών.

• * Κατά την εκτίμησή σας, ποιος θα είναι ο αντίκτυπος στην πραγματική οικονομία;

- Τεχνικά οι ΗΠΑ δεν βρίσκονται σε ύφεση, η οποία ορίζεται σαν δύο συνεχή τρίμηνα με αρνητική ανάπτυξη. Ομως το αν βρισκόμαστε σε ύφεση είναι λιγότερο σημαντικό από το γεγονός ότι η οικονομία θα λειτουργεί κάτω από τις δυνατότητές της και ότι η ανεργία θα αυξηθεί. Η παγκόσμια οικονομία κατευθύνεται προς σημαντική επιβράδυνση. Οταν παίρνει την κάτω βόλτα, συχνά ακούτε τους ειδικούς να συζητούν αν αυτή η επιβράδυνση θα είναι στο πρότυπο του γράμματος «V», δηλαδή σύντομη αλλά αιχμηρή, ή θα είναι στο πρότυπο του γράμματος «U», δηλαδή μεγαλύτερης διάρκειας αλλά πιο ήπια. Σήμερα, ωστόσο, η οικονομία μπορεί να μπαίνει σε μια φάση επιβράδυνσης, η οποία περιγράφεται καλύτερα με το πρότυπο του γράμματος «L». Πρόκειται για μία πολύ αδύναμη κατάσταση και είναι πιθανόν να παραμείνει σ’ αυτή τη φάση για αρκετό χρονικό διάστημα. Αυτή η επιβράδυνση ειδικά στην Αμερική ενδεχομένως να είναι ιδιαίτερα σκληρή για τους φτωχότερους ανθρώπους. Ο διεθνής ανταγωνισμός, τα συνδικάτα που φυλλορροούν, η διάρρηξη του κοινωνικού συμβολαίου και μία αδύναμη αγορά εργασίας συνωμοτούν εναντίον του μέσου εργαζόμενου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα υπάρξει και σημαντική αύξηση της ανεργίας. Ασθενείς αγορές εργασίας σημαίνει, επίσης, ότι οι πραγματικοί μισθοί θα παραμείνουν στάσιμοι. Στις ΗΠΑ η ανεργία έχει φθάσει ήδη στο 6,1% αλλά αυτό δεν περιλαμβάνει και τους «μεταμφιεσμένους» ανέργους, δηλαδή αυτούς που απασχολούνται ακούσια σε καθεστώς μερικής απασχόλησης. Αν αυτοί συμπεριληφθούν στο ποσοστό, τότε η συνολική ανεργία θα ξεπεράσει το 11%. Και είναι πιθανόν να αυξηθεί σε επίπεδα που δεν έχουμε δει από τη μεγάλη ύφεση του 1929.

• * Ηρθε, λοιπόν, η ώρα για ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης;

- Η ανάπτυξη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως ένα ζήτημα αύξησης του ΑΕΠ. Πρέπει να είναι βιώσιμη. Η ανάπτυξη που βασίζεται στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος, στην έξαρση της κατανάλωσης με δανεικά ή στην εκμετάλλευση σπανίων φυσικών πόρων χωρίς να επανεπενδύουμε το προϊόν δεν είναι βιώσιμη. Δεν χρειάζεται να αυξήσει κανείς την ανισότητα για να έχει ανάπτυξη. Οι κυβερνήσεις μπορούν να την αυξήσουν, διαχέοντας τον πλούτο καθώς ο πολυτιμότερος πόρος κάθε χώρας είναι οι άνθρωποι.

• * Τελικά, η πολιτική πρέπει να παρεμβαίνει στα οικονομικά δρώμενα;

- Καμία σύγχρονη οικονομία δεν μπορεί να λειτουργήσει καλά αν η κυβέρνηση δεν παίζει ένα σημαντικό ρόλο. Αν η κυβέρνηση τώρα πρέπει να σώσει τις αγορές που έχουν αποτύχει, τότε πρέπει να διασφαλίσει και ότι οι πιθανότητες να χρειαστεί να επαναλάβει κάτι τέτοιο στο μέλλον πρέπει να μειωθούν. Οι τράπεζες δεν κατάφεραν να διαχειριστούν επιτυχώς το ρίσκο. Δεν έδωσαν καλά δάνεια και διασπάθισαν τα χρήματα, τα οποία τους είχαν εμπιστευτεί. Οι ελεγκτές υποτίθεται ότι έπρεπε να τις σταματήσουν. Απέτυχαν. Ενας από τους λόγους γι’ αυτό είναι πως από την εποχή Ρέιγκαν, οι έλεγχοι αποδυναμώθηκαν και ορίστηκαν ως ελεγκτές άνθρωποι που δεν πίστευαν στη ρύθμιση, αλλά στην ελεύθερη αγορά. Το σύνθημα «εμπιστευόμαστε τον Θεό» («in God we Trust») αντικαταστάθηκε με το «εμπιστευόμαστε την αγορά». Τώρα λοιπόν ο στόχος είναι να επιδιορθώσουμε τη ζημιά και όχι να αφήσουμε για το μέλλον τις μεταρρυθμίσεις των ελεγκτικών μηχανισμών, καθώς υπάρχει κρίση εμπιστοσύνης. Γιατί, δηλαδή, πρέπει κανείς να περιμένει ότι οι τράπεζες, οι οποίες συμπεριφέρθηκαν τόσο άσχημα στο παρελθόν, θα συμπεριφερθούν καλύτερα στο μέλλον αν δεν αλλάξουμε από τώρα τους κανόνες του παιχνιδιού; Δεν θα αποκαταστήσουμε την εμπιστοσύνη, αν δεν αρχίσουμε να διαμορφώνουμε καλύτερες ρυθμιστικές και ελεγκτικές δομές. Κι αυτόν ακριβώς τον τρόπο αναζητούμε τώρα.

ΣΚΟΤ ΝΕΛΣΟΝ: «Ζούμε ημέρες του 19ου αιώνα»

Του ΤΑΚΗ ΜΙΧΑ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 26/10/2008

• Αύξηση τιμών στα ακίνητα, δυσκολία αποπληρωμής στεγαστικών δανείων, ασφυξία στις τράπεζες, πρόβλημα στην πραγματική οικονομία! Μα, πού βρισκόμαστε; Στο 2008 ή, μήπως, στο «κραχ» του 1929;

«Ούτε στο 2008, ούτε στο 1929. Ζούμε ημέρες… του 1873» υποστηρίζει ο κοσμήτορας του τμήματος Ιστορίας του William & Mary (το παλαιότερο πανεπιστήμιο των ΗΠΑ), Σκοτ Νέλσον. Ο ίδιος εντοπίζει μεγάλες ομοιότητες μεταξύ της σημερινής οικονομικής κρίσης και εκείνης του 18ου αιώνα και επισημαίνει: «Πρέπει να ξέρετε, μάλιστα, ότι τότε στο επίκεντρο της θύελλας βρέθηκαν και πολλοί έλληνες επιχειρηματίες».

*Οπως εξηγεί στην «Κ.Ε.», το πρόβλημα το 1870 ξεκίνησε από την Ευρώπη, όταν στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία και στη Γαλλία οι αυτοκράτορες προώθησαν μερικά ιδρύματα παροχής δανείων για «στέγη για τους εργάτες».

• - Αυτή η πολιτική οδήγησε στη δημιουργία μιας τεράστιας «φούσκας» στα ακίνητα, η οποία όπως και τώρα, έσπασε όταν συνάντησε εξελίξεις στην πραγματική οικονομία. Τι συνέβη; Μπήκε στην παγκόσμια αγορά φτηνό σιτάρι από την Αμερική!

- Οι παραγωγοί και οι έμποροι σιτηρών στη Ρωσία και στην Κεντρική Ευρώπη άρχισαν να μετρούν ζημιές, καθώς η Βρετανία κι άλλες ευρωπαϊκές χώρες άρχισαν να εισάγουν σιτάρι από το αμερικανικό Μίντγουεστ. Σε πρώτη φάση, λοιπόν, ιδιοκτήτες γης και έμποροι δεν μπορούσαν να ξεπληρώσουν τα δάνειά τους. Με τη σειρά τους, προχώρησαν σε περικοπές κι έτσι οι υπάλληλοί τους αδυνατούσαν κι αυτοί να ανταποκριθούν στα χρέη.

- Σιγά σιγά η κρίση επεκτάθηκε σε ολόκληρη την οικονομία. Στα τέλη του 1873 η αξία των ακινήτων απογειώθηκε, με αποτέλεσμα -όπως και τώρα- οι τράπεζες να κρατούν τα κεφάλαιά τους και το κόστος του διατραπεζικού δανεισμού να φτάσει σε αστρονομικά ύψη.

*«Μια κοινωνική ομάδα που τότε έπαθε τεράστια ζημιά», συνεχίζει ο καθηγητής Νέλσον, «ήταν οι χιώτες εφοπλιστές που κυριαρχούσαν στη μεταφορά σιτηρών από τη Μαύρη Θάλασσα στη Βρετανία. Από το 1803 μέχρι το 1820, μάλιστα, έσπαγαν τον αποκλεισμό που είχε επιβάλει ο Ναπολέων στη Βρετανία, μεταφέροντας το σιτάρι πρώτα στο Λιβόρνο και μετά, τη νύχτα, στο Λίβερπουλ. Από το 1840, όταν αποκαθίσταται το κανονικό εμπόριο, η Βρετανία κατακλύζεται και πάλι από ρωσικά σιτηρά. Ομως ξαφνικά το 1870 οι έλληνες καραβοκύρηδες ανακαλύπτουν ότι τα σιτηρά τους δεν μπορούν πια να πωληθούν, καθώς τα αμερικανικά είναι πολύ φθηνότερα. Τότε, πολλές εφοπλιστικές οικογένειες από τη Χίο, όπως η οικογένεια Ράλλη, καταστράφηκαν ολοσχερώς».

*Η κρίση του 1873 μεταφέρθηκε μέσω των τραπεζών ταχύτατα και στις ΗΠΑ, οδηγώντας στη χρεοκοπία σιδηροδρομικών εταιρειών, σε χρηματιστηριακό κραχ και σε κατάρρευση τραπεζών. Ομως στην Ευρώπη είχε τις σκληρότερες και πιο μακροχρόνιες επιπτώσεις.

• *Και πώς συνδέονται όλα αυτά με τα σημερινά επισφαλή στεγαστικά δάνεια;

- «Στη Γαλλία του 18ου αιώνα, τα νέα ιδρύματα παροχής στεγαστικών δανείων -όπως η «Κρεντίτ Φρανσιέ»- ήταν προστατευόμενα από τον αυτοκράτορα Ναπολέων και στόχευαν να βοηθήσουν τους εργάτες να αποκτήσουν δική τους στέγη. Οταν λοιπόν ξεσπάει η κρίση, αυτά τα ιδρύματα είναι τα πρώτα που καταρρέουν. Γιατί; Διότι η κρίση των σιτηρών έφτασε μέχρι τον απλό ερργαζόμενο που δεν μπορούσε να πληρώσει το χρέος για το σπίτι του. Μάλιστα, ο αυτοκράτορας απευθύνθηκε στις τράπεζες, ζητώντας να χρηματοδοτήσουν τα ιδρύματα που κατέρρεαν, προσφέροντας ακόμη και δικά του περιουσιακά στοιχεία, χωρίς όμως αποτέλεσμα».

*Μια από τις συνέπειες της κρίσης του 1873 ήταν η συγκέντρωση κεφαλαίου σε νέα (και λιγότερα) χέρια, όπως και η διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων. Αυτό σύμφωνα με τον καθηγητή Νέλσον θα γίνει και σήμερα:

- «Τότε στην Αμερική, μεγάλες επιχειρήσεις και τράπεζες που είχαν κεφαλαιακά αποθέματα (Κάρνεγκι και Ρότσιλντ), καταβρόχθισαν όλες τις μικρότερες που είχαν προβλήματα. Και σήμερα βλέπουμε ανάλογες εξελίξεις».

*Σύμφωνα με αναλυτές, η διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων οδηγεί σε ενδυνάμωση των «προοδευτικών» κινημάτων. Ρωτήσαμε αν συμμερίζεται αυτή την άποψη:

«Εγώ ακολουθώ τη Ρόζα Λούξεμπουργκ που έλεγε ότι μια οικονομική κρίση μπορεί να οδηγήσει σε αριστερή κυβέρνηση, μπορεί όμως και να οδηγήσει σε έκρηξη του εθνικισμού, του ρατσισμού και του μιλιταρισμού. Το 1873 λοιπόν στην Ευρώπη οι περισσότεροι αναλυτές απέδωσαν την κρίση στους ξένους τραπεζίτες και στους Εβραίους. Άρχισαν έτσι να προωθούν έναν αντισημιτισμό. Αποτέλεσμα; Το 1880 στη Ρωσία και στην Ουκρανία ξέσπασαν μεγάλα αντιεβραϊκά πογκρόμ».

ΕΥΤΥΧΗΣ ΜΠΙΤΣΑΚΗΣ: «Τα φόρτωσαν στον Στάλιν, ξεμπέρδεψαν»

Ο καθηγητής Ευτύχης Μπιτσάκης εγκατέλειψε το ΚΚΕ το 1989 ύστερα από κομματική δράση πολλών χρόνων. Πολυγραφότατος, ανένταχτος αριστερός σήμερα, με κριτική στάση απέναντι στο ΚΚΕ, σχολιάζει τις θέσεις της Κ.Ε. του ΚΚΕ για το σοσιαλισμό.

Συνέντευξη στην ΕΦΗ ΜΑΡΙΝΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ – 26/10/2008

ΕΥΤΥΧΗΣ ΜΠΙΤΣΑΚΗΣ

• * Φαίνεται ότι έχει αρχίσει η αναθεώρηση της Ιστορίας. Πιστεύετε ότι διατηρούμε την απόσταση ασφαλείας και την αντικειμενική όραση σε γεγονότα που συνέβησαν εβδομήντα χρόνια πριν και μέσα σε τόσο πρωτόγνωρες συνθήκες όπως η ρωσική επανάσταση;

- Πράγματι, ζούμε την αναθεώρηση της Ιστορίας. Το θέμα είναι από ποια σκοπιά γίνεται. Υπερτονίζεται π.χ. ο ρόλος των Αμερικανών στην συντριβή του ναζισμού και υποβαθμίζεται της ΕΣΣΔ. Ομως τα τριάντα εκατομμύρια των νεκρών του Κόκκινου Στρατού υπό τον Στάλιν -πώς να το κάνουμε;- ήταν το μεγάλο τίμημα».

• * Πώς σας φαίνεται η αυτοκριτική του ΚΚΕ;

- Επιφανειακή. Οφείλουμε να της ασκήσουμε σκληρή κριτική. Η αριστερά δεν έχει μέλλον αν δεν ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς της με το παρελθόν. Αντί να «τουφεκίζει» τους διαφωνούντες, θα έπρεπε να προσπαθεί για τη λειτουργία της εσωκομματικής δημοκρατίας. Ολα αυτά τα χρόνια απέκρυβε τις ταξικές σχέσεις που είχαν δημιουργηθεί στην ΕΣΣΔ, διέγραφε ή περιθωριοποιούσε όποιον είχε κριτική στάση. Ακόμα και ο Λένιν έλεγε: «Οικοδομούμε τσαρικό κράτος». Η σοβιετική ηγεσία έφτιαχνε μια κοινωνία με στοιχεία σοσιαλισμού, αλλά όχι σοσιαλιστική. Αυτό που ονομάζω «κρατικό σοσιαλισμό», όσο κι αν ακούγεται αντιφατικό. Τώρα, εκ των υστέρων, το ΚΚΕ δεν αποτιμά την ουσία αλλά τα δευτερεύοντα στοιχεία. Αρνείται, επίσης, να δει τι γίνεται στην Κίνα.

• * Το ΚΚΕ υποστηρίζει ότι το 20ό συνέδριο αποτέλεσε σημείο στροφής. Η περίοδος Χρουστσόφ αποτιμάται ως μίνι περεστρόικα. Υιοθετήθηκε μια σειρά οπορτουνιστικών θέσεων και το κόμμα, σταδιακά, έχασε τα επαναστατικά του χαρακτηριστικά.

- Η περίφημη μεταρρύθμιση του Χρουστσόφ ήταν μια μεγάλη απάτη… Ανοιγμα στην οικονομία της αγοράς και δημοκρατικές ελευθερίες, αλλά απ’ τη σκοπιά της νέας κυρίαρχης τάξης. Στο 20ό Συνέδριο η κομματική ηγεσία ήταν ανίκανη για λύσεις και η σοβιετική κοινωνία, αποκομμένη μισόν αιώνα απ’ την πολιτική, δεν ήταν σε θέση να αντιληφθεί ότι δεν υπήρχε σοσιαλιστική οικοδόμηση. Η κρίση ενισχυόταν και το αδιέξοδο έφερε την κατάρρευση.

• * Στις θέσεις, πάντως, της Κ.Ε. του ΚΚΕ απορρίπτεται ο όρος «κατάρρευση» γιατί υποβαθμίζει την αντεπαναστατική δράση που υφίστατο το σοσιαλιστικό στρατόπεδο.

- Βεβαίως υπήρχαν μυστικές υπηρεσίες, κατάσκοποι και ψυχρός πόλεμος που μαινόταν, αλλά η απάντηση σ’ αυτό είναι μία: Αν το καθεστώς ήταν βιώσιμο, θα το υπεράσπιζε ο ίδιος ο λαός. Αρα κατέρρευσε…

• * Πόσο ρόλο έπαιξε η προσωπολατρία;

- Η θεωρία της προσωπολατρίας είναι επίσης μία απ’ τις μεγαλύτερες απάτες της Ιστορίας. Τα φόρτωσαν όλα στον Στάλιν και ξεμπέρδεψαν. Τι βολικό! Αν πρέπει να αποδώσουμε ευθύνες, δεν αφορούν στον Στάλιν ή τον Χρουστσόφ. Αν δούμε τις συνθήκες, θα καταλάβουμε ότι η ευθύνη είναι συλλογική. Είναι αστείο σήμερα να μας αφορούν τα πρόσωπα. Ολοι στάθηκαν ανίκανοι να σχεδιάσουν μακροπρόθεσμα την οικοδόμηση του σοσιαλισμού.

• * Κατά το ΚΚΕ, πάντως, οι εκκαθαρίσεις της σταλινικής περιόδου (Τρότσκι, Μπουχάριν, Κάμενεφ) αφορούσαν ηγετικά στελέχη επικεφαλής οπορτουνιστικών ρευμάτων που «λύγισαν» και πέρασαν στην αντεπανάσταση…

- Το ΚΚΕ αναγνωρίζει αδυναμίες, αποκλίσεις, αλλά δεν θέτει το βασικό ερώτημα: πώς εξελίχθηκαν οι σχέσεις ιδιοκτησίας-παραγωγής, κράτους-εξουσίας. Πώς βρέθηκε το κράτος πάνω απ’ την κοινωνία; Πολλοί απ’ το ΚΚΕ έζησαν στην ΕΣΣΔ κι έπρεπε να είχαν καταλάβει τι συμβαίνει. Εχοντας, όμως, ταυτιστεί με τις ηγεσίες -όλες- ήταν αδύνατον, αργότερα, να δουν τις πραγματικές αιτίες της κατάρρευσης.

• * Μετά τη χρεοκοπία του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ, εσείς πιστεύετε ακόμα στην θεωρία του «αδύναμου κρίκου»; Μπορεί σε μία μόνο χώρα να γίνει σοσιαλιστική επανάσταση;

- Αν θέλουμε να κρατήσουμε τον λενινιστικό όρο, καταμεσής του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού βλέπουμε ότι στη Λατινική Αμερική έχουν αναπτυχθεί κινήματα αριστερής κατεύθυνσης. Αυτό λέει κάτι.

• * Έπαιξε ρόλο στην αποτυχία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης το χαμηλό επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων στην τσαρική Ρωσία;

- Δεν πιστεύω σε μηχανιστικές αντιλήψεις. Ηλπιζαν ότι οι επαναστάσεις στη ανεπτυγμένη καπιταλιστική Δύση θα δημιουργήσουν ανάχωμα στον ιμπεριαλισμό. Τελικά, η ΕΣΣΔ έμεινε μόνη. Σύμφωνα με την κλασική αντίληψη, η ανάπτυξη του καπιταλισμού οξύνει τις ενδογενείς αντιθέσεις και οι παραγωγικές δυνάμεις συγκρούονται δημιουργώντας συνθήκες επανάστασης. Ε, σήμερα, λοιπόν έχουμε ακριβώς το αντίθετο: όσο πιο ανεπτυγμένες είναι οι χώρες, τόσο τα κομμουνιστικά κινήματα τείνουν να εκμηδενιστούν.

• * Πώς βλέπετε το μέλλον της αριστεράς;

- Δεν βλέπω ελπιδοφόρα προοπτική για το ΚΚΕ και το ΣΥΡΙΖΑ. Παρά τις διαφορετικές στρατηγικές τους πρέπει να συναντηθούν σε ενιαίο μέτωπο απέναντι στον κοινό εχθρό, τον καπιταλισμό. Επίσης, τα κόμματα της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς ας πάψουν να υμνολογούν τους Στάλιν, Τρότσκι και Μάο. Αν έχουν τα κότσια, ας συνεργαστούν σ’ ένα κόμμα δημοκρατικό και σοσιαλιστικό. Η Ιστορία έχει αποφανθεί. Ούτε η σταλινική ούτε η λενινιστική αντίληψη συνιστά το μελλοντικό κομμουνιστικό κόμμα. Αν είναι να επιβιώσει η ανθρωπότητα θα επιβιώσει μόνο μέσα σε μια διεθνή κομμουνιστική κοινωνία κι αυτό οι παρατάξεις της αριστεράς δεν το βλέπουν.